Siyasi ziddiyyətlərin getdikcə sivilizasiya və dini ölçülərə təsir etdiyi müasir dünyada mədəniyyətlərarası dialoq artıq sırf humanitar məsələ olmayıb, beynəlxalq siyasət, münaqişələrin qarşısının alınması və sosial dayanıqlığın gücləndirilməsi üçün vacib bir vasitəyə çevrilir. Məhz bu kontekstdə uzun illərdir müxtəlif mədəniyyətlər, dinlər və sosial ənənələr arasında dialoq ideyasını ardıcıl olaraq təbliğ edən Azərbaycanın təcrübəsi xüsusilə əhəmiyyətlidir.

Bu baxımdan, Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu bir daha beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini dövrümüzün ən aktual məsələlərindən birinə yönəldir: bəşəriyyət dərinləşən geosiyasi ziddiyyətlər, regional münaqişələr və qarşılıqlı etimad böhranı fonunda mədəni müxtəlifliyi qorumağa və davamlı dinc yanaşı yaşama sistemi qurmağa qadirdirmi? Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin çıxışı və Bakı forumunun konsepsiyası bu məsələni təkcə nəzəri deyil, həm də praktik baxımdan nəzərdən keçirməyə imkan verir.

Bu baxımdan, Azərbaycan liderinin forumun açılışı mərasimində səsləndirdiyi “İkili standartlar həm də kiminsə sizə həyat tərziniz barədə mühazirə oxumağa çalışmasından irəli gəlir. Bunu etməzdən əvvəl güzgüyə baxıb kiməsə mühazirə oxumaq hüququm olub-olmadığını soruşmaq zərər verməz” ifadəsi siyasi kəndirbazlıqla məşğul olan beynəlxalq və regional təşkilatlara, habelə bəzi dövlətlərə ciddi xəbərdarlıqdır. 

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev həmçinin müstəqil ölkəyə necə yaşamaq, nə etmək və nə etməmək barədə mühazirə oxumasının yolverilməz olduğunu vurğulayıb: “Biz bunu bilirik. Daha çox öz işlərimizə diqqət yetirməliyik. Başqa ölkələrdə baş verənlər həmin insanların, həmin millətlərin işidir, bu, bizim işimiz deyil”.

Azərbaycan Prezidentinin belə xəbərdarlıq etməyə tam hüquqi və mənəvi haqqı var. Belə ki, son 15 ildə Bakı mədəniyyətlərarası və dinlərarası qarşılıqlı təsir məsələlərinin müzakirəsi üçün görkəmli beynəlxalq forum kimi böyük nüfuz qazanıb. 2008-ci ildə başlanan Bakı Prosesi tədricən regional diplomatik təşəbbüsün sərhədlərini aşaraq dövlətlərin, beynəlxalq təşkilatların, ekspert icmasının və dini qurumların nümayəndələri arasında müntəzəm beynəlxalq fikir mübadiləsi üçün əsas oldu. Birinci Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu 2011-ci ildə keçirildi və sonrakı tədbirlər iştirakçıların coğrafi əhatə dairəsini və müzakirələrin tematik əhatə dairəsini genişləndirdi.

Bu təşəbbüsün əhəmiyyəti təkcə keçirilən tədbirlərin sayında və ya iştirakçı ölkələrin təmsilçiliyində deyil. Azərbaycan müxtəlif sivilizasiya ənənələrinin nümayəndələrinin öz kimliklərindən imtinasını tələb etmədən ortaq problemlərin müzakirə oluna biləcəyi bir məkan yaratmağa çalışır.

Bu yanaşma xüsusilə beynəlxalq gərginlik kontekstində aktualdır. Dünyanın bir çox bölgəsində mədəni-dini müxtəliflik siyasi möhtəkirlik alətlərinə çevrilir və tarixi şikayətlər yeni qarşıdurmaları əsaslandırmaq üçün istifadə olunur. Belə şəraitdə fərqli dünyagörüşlərinin nümayəndələri arasında açıq dialoqun mümkünlüyünün özü daxili dəyərə malikdir.

Azərbaycan təşəbbüsü alternativ qarşılıqlı əlaqə məntiqi təklif edir: xalqlar arasındakı fərqlər avtomatik olaraq ayırıcı xətlərə çevrilməməli və mədəni kimlik beynəlxalq əməkdaşlıqla ziddiyyət təşkil etməməlidir. Əksinə, hər bir cəmiyyətin tarixi yaddaşını, dilini, dinini və adət-ənənələrini qorumaq hüququnun tanınması qarşılıqlı etimad üçün daha möhkəm təməl yarada bilər.

Azərbaycanın belə yanaşmasını şərtləndirən əsas amillərdən biri ölkənin ictimai həyatının tarixi təbiətidir. Burada etnik, dini və mədəni ənənələrin müxtəlifliyi yalnız müasir dövlət siyasətinin nəticəsi deyil. O, uzun tarixi bir dövrdə Azərbaycanın coğrafi mövqeyinin, ticarət yollarının, qonşu xalqlarla qarşılıqlı əlaqələrin və müxtəlif sivilizasiya məkanlarının kəsişməsinin təsiri altında formalaşıb.

Müasir Azərbaycan modelində multikulturalizm təkcə dövlət siyasətinin prinsipi kimi deyil, həm də ictimai özünüdərk prosesinin bir hissəsi kimi təqdim olunur. Mədəni irsin qorunması, dinlərarası qarşılıqlı əlaqənin dəstəklənməsi və humanitar əməkdaşlığa həsr olunmuş beynəlxalq tədbirlərin təşkili onun institusional inkişafında mühüm rol oynayır.

Bu, Azərbaycanın beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim etməyə çalışdığı yanaşmanın əsas amildir. Burada mədəni müxtəlifliyə sosial birlik naminə aradan qaldırılmalı olan bir maneə kimi deyil, dövlətin hörmət, hüquqi təminatlar və qarşılıqlı məsuliyyət yolu ilə həll etməli olduğu bir reallıq kimi baxılır.

Bu baxımdan, Avropada mədəni müxtəliflik, miqrant inteqrasiyası və milli kimliyin qorunması məsələlərinin son 15 ildə dəfələrlə qızğın siyasi müzakirələrin mövzusuna çevrildiyini xatırlatmaq zəruridir.

Vaxtilə Avropada multikultural cəmiyyətlərin formalaşdırılması ideyası barədə ağızdolusu danışan Almaniyanın, Böyük Britaniyanın və Fransanın sonradan bu yöndə öz siyasətlərinin iflasa uğradığını bəyn etdilər.

Beləliklə, bu müstəvidə Avropada fundamental ziddiyyətlərin olduğu ortaya çıxdı: yalnız tolerantlıq dəyərlərinin elan edilməsi sosial maneələrin, qarşılıqlı inamsızlığın və mədəni təcridin uğurla aradan qaldırılmasına zəmanət vermir. Əgər dövlət siyasəti bəyannamələrlə məhdudlaşırsa, tarixi konteksti nəzərə almırsa və insanlar arasında həqiqi qarşılıqlı əlaqə üçün şərait yaratmırsa, ictimai müxtəliflik artan yadlaşma ilə müşayiət oluna bilər.

Məhz bu kontekstdə Azərbaycan təcrübəsinin əhəmiyyəti özünü göstərir. Onun potensial dəyəri universallığı iddia və ya digər ölkələrin nailiyyətlərini inkar etməkdə yox, mədəni müxtəlifliyin tarixi bir mənbə və beynəlxalq əməkdaşlığın təməli kimi qəbul oluna biləcəyini sərgiləməkdədir.

Beynəlxalq müzakirələrin digər vacib aspekti elan olunmuş prinsiplərin universallığı ilə onların praktik tətbiqinin seçiciliyi arasındakı ziddiyyətlə bağlıdır.

Beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlər və siyasi birliklər tez-tez insan hüquqlarına, mədəni müxtəlifliyə, dini tolerantlığa və ifadə azadlığına sadiq olduqlarını bəyan edirlər. Lakin, konkret siyasi vəziyyətlərdə bu prinsiplərin təfsiri strateji maraqlardan, ittifaqlardan və mövcud geosiyasi vəziyyətdən asılı ola bilər.

Belə şəraitdə humanitar gündəm siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilmək riskini daşıyır. Bəzi mədəni və dini ənənələr qorunmağa layiq sayıldıqda, digərləri isə beynəlxalq diqqətdən kənarlaşdırıldıqda, elan edilmiş prinsiplərin universallığına inam qaçılmaz olaraq zəifləyir.

Belə ayrı-seçkiliyin tənqidi beynəlxalq nizamın gələcəyi ilə bağlı müzakirələrdə çox vacib məsələdir. Əgər mədəni müxtəliflik həqiqətən universal insan dəyəri kimi qəbul edilirsə, o, siyasi sövdələşmənin mövzusuna çevrilməməlidir. Mədəni kimliyə hörmət yalnız müəyyən bir dövlətin və ya cəmiyyətin nüfuzlu beynəlxalq aktyorların siyasi üstünlüklərinə nə dərəcədə uyğunlaşmasından asılı ola bilməz.

Xüsusilə narahatlıq doğuran məqam zorakılığı haqlı çıxarmaq, nifrəti qızışdırmaq və ya münaqişələrə ictimai dəstəyi səfərbər etmək üçün dini-mədəni müxtəliflikdən sui-istifadə hallarıdır. Siyasi qüvvələr digər xalqları yalnız mənşəyi, dini və ya tarixi ənənələri əsasında təhdid kimi təqdim etdikdə, dialoq üçün məkan azalır və problemlərin dinc yolla həlli imkanları daha da məhdudlaşır.

Beynəlxalq qurumların münaqişələrə və humanitar böhranlara selektiv yanaşması da eyni dərəcədə təhlükəlidir. Bu kontekstdə mədəniyyətlərarası dialoq yalnız bir-birini dinləməyə hazır olmaq demək yox, həm də mədəni kimliyi siyasi təzyiq üçün istifadə etmək və ya düşmənçiliyi haqlı çıxarmaq təcrübəsindən imtina etmək deməkdir. Əks halda, beynəlxalq forumlar real proseslərə heç bir nəzərəçarpacaq təsiri olmayan bəyannamələrin mübadiləsi üçün platformalara çevrilmək riski daşıyır.

Mədəniyyətlərarası dialoq vasitəsilə beynəlxalq təhlükəsizlik arasındakı əlaqə getdikcə daha aydın olur. Müasir münaqişələrin müxtəlif səbəbləri ola bilər. Lakin mədəni və dini müxtəliflikdən çox vaxt  qarşıdurmaları şiddətləndirmək və onlara əlavə ideoloji ölçü vermək üçün istifadə edilir.

Buna görə də, mədəniyyətlərarası dialoqa diplomatiya, beynəlxalq hüquq və ya təhlükəsizlik mexanizmlərinə müstəqil alternativ kimi baxılmamalıdır. Onun məqsədi qarşılıqlı anlaşma üçün şərait yaratmaq, inamsızlığı azaltmaq və cəmiyyətlərə müxtəliflik problemlərinin  həlli üçün dinc yollar tapmaqda kömək etməkdir.

Yeri gəlmişkən, müasir informasiya mühiti də bu müstəvidə mühüm rol oynayır. Stereotiplərin, nifrət ritorikasının və dezinformasiyanın yayılması qruplar arasında düşmənçiliyi şiddətləndirə bilər, məsuliyyətli jurnalistika və keyfiyyətli təhsil isə digər mədəniyyətlərin daha balanslı qavranılmasının təşviqinə kömək edir.

Müxtəlif regional maraqların və mədəni məkanların kəsişməsində yerləşən Azərbaycan üçün bu vəzifə xüsusilə vacibdir. Müxtəlif dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri ilə dialoqun aparılması humanitar əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir və beynəlxalq əlaqələrin möhkəmlənməsinə kömək edir.

Milli kimliyi beynəlxalq əməkdaşlığa açıqlıqla birləşdirmək istəyi sayəsində Azərbaycanın təcrübəsi əlavə əhəmiyyət kəsb edir. Bu yanaşma mədəni kimliyin qorunmasının digər cəmiyyətlərlə qarşılıqlı əlaqəyə mane olmadığı və milli ənənələrin beynəlxalq münasibətlərin inkişafına maneə yaratmamalı olduğu fikrinə əsaslanır.

Bu modelin vacib komponenti tarixi irsə hörmətdir. Mədəni yaddaş cəmiyyətin öz keçmişini, dünyadakı yerini və digər xalqlarla qarşılıqlı əlaqə prinsiplərini anlamasını formalaşdırır. Əgər bu yaddaş ictimai həyatın ayrılmaz hissəsi kimi qəbul edilirsə, mədəni müxtəliflik onu süni şəkildə sırf inzibati vasitələrlə qurmaq cəhdlərindən daha sabit təməl qazanır.

Buna görə də, Bakı təşəbbüsünün daha da inkişafı üçün ekspert mübadiləsini genişləndirmək, gənclər layihələrini dəstəkləmək, akademik əməkdaşlığı təşviq etmək və müxtəlif mədəniyyətlərin nümayəndələri arasında müntəzəm qarşılıqlı əlaqə üçün şərait yaratmaq vacibdir.

7-ci Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu Azərbaycana beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini bu gündəliyə bir daha cəlb etmək imkanı verir. Beynəlxalq qeyri-sabitlik şəraitində müxtəlif ölkələrin nümayəndələri arasında müntəzəm əlaqələri saxlamaq istəyi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Lakin daha vacib məsələ əldə olunan qarşılıqlı anlaşmanı münaqişələrin qarşısını almaq, etimad yaratmaq və humanitar əlaqələri inkişaf etdirmək üçün konkret addımlara çevirməkdir.

Sahil İsgəndərov

politoloq