Orxan Fikrətoğlunun “Qafqazinfo”ya müsahibəsi:


- Yazıçı, ssenarist, rejissor, televiziya adamı - bütün bu sahələrdə imzanız var. Bu istedaddır, ya maraq?
- Bütün sahələrdə özümü axtarmışam. Amma bütün bu sahələrdə özünü axtaran bir adam olub və hansı sahədə olursam olum, özüm olmuşam. Televiziyada mənə qədər “Zorxana” formatı olmamışdı. Günün baş xəbərini yumor dilinə çevirib adi azərbaycanlılara andırmağa çalışan, yəni Mirzə Cəlil yolu ilə dünyada baş verən prosesləri danışan və maarifləndirməyə çalışan veriliş olmamşıdı. Məndən sonra da yoxdu. Deməli pis-yaxşı bu Orxan Fikrətoğlunun yoludur. Ədəbiyyatda hələ indi Avropa xətti ilə yazırlar. Mən 80-ci illərdə ilk dəfə sürrealist hekayələr, modern yazılar yazmışdım. Mənim son romanım əski əlifba haqqında, sufi keçmişimizlə bağlıdır və elə əski əlifbada da çap ediləcək. Mənə qədər bunu heç kim araşdırmayıb. Biz İslamı məhz Şirvan sufi məktəbi yolu ilə o qədər duruldub, aydınlaşdırıb Azərbaycan gerçəkliyində yaymışıq ki, təsəvvür edin Seyid Yəhya Bakuvinin dərvişlik məktəbi Osmanlıda, Afrikada, Asiyada, hətta Avropada yayılıb. Bir fakt deyim sizə, III Sultan Murad Bakıya gəlib, bildiyiniz kimi İçərişəhərdə Murad qapıları var. Bu adam gəlib xəlvətiyə dərvişliyinə biət edib, yəni Şeyx Yəhya Bakuvinin təliminə əylimiş insandır. On yeddi belə imperator olub. Yeni romanımın qəhrəmanı sufi tənhalığından çıxan, dünyanı dərk etmək üçün özünü unudan, bütün yeni, modern, texniki intibahları içindən keçirib özəlləşdirən və tamam başqa bir rakursda dünyaya baxan insandır. Mən bunları ilk dəfə sizə dediyim üçün sevinirəm. Ədəbiyyatçılar da siz deyən məni özlərinə yaxın buraxmırlar. Daha doğrusu mən özüm hanısa dəstənin içində olmağı sevmirəm. Tək qalmağı xoşlayan adamam. Bu kinoda da belədir. Kinoda gözümü açandan işıqçı başlamışam, rejissor assistenti, Kinostudiyanın baş redaktoru, Dövlət Kino Komitəsinin baş redaktoru, yəni mən kino sahəsində işıqçıdan baş redaktora qədər, mümkün olan ən yüksək nöqtəyə qədər işləmişəm. Amma yenə də kinoçular, heç kino da çəkməyiblər, onların öz mühiti var ki, orada Orxan Fikrətoğlu “svoy” deyil. Bu faciə deyil, bu mənim öz yolumun olmasıdır. Mən sevinirəm ki, nə ədəbiyyatda, nə kinoda, nə də televiziyada heç bir dəstəyə, fikrə uyğunlaşmadım. Əksinə, bəzi dairələr mənim düşüncəmlə uyğunlaşmağa məcburdur və məni bu cür qəbul edib işləmək istəyənlər var.

- Başlayaq televiziyadan. Xəbərləri izləyirdik və gözləyirdik ki, Orxan Fikrətoğlu “Zorxana”sında bu günün əsas xəbərini necə təhlil edəcək. Bəs birdən nə oldu? Bəlkə “Zorxana” zora düşdü?
- Çox sağ olun ki, sizin kimi gənc, istedadlı, bütün gələcəyi qabaqda olan gözəl bir insan “Zorxana” verilişini bu gün görmək və eşitmək istəyir. Əslində bunu mən də istəyirəm. Mən elə gəlir ki, Azərbaycanda bu günün baş xəbərini Orxan Fikrətoğlunun çözümündə istəyən az adam yoxdur. Sadəcə televiziyaların reytinqlə işləməsi və o reytinq nədir, mən bilmirəm, televiziyaların onu bayraq edib maarifləndirici, intellektual verilişlərdən imtina etmə gerçəkliyi var. Mənim öz tribunam yoxdur və mən bu televiziyalarla işləməyə məhkumam. Mənim ancaq ANS-da fəaliyyətim olub. ANS-də “Zorxana”nın bağlanması mənimlə bağlı olmayıb və indi o verilişə qayıdış məsələsi gündəmdə deyil. Ona görə ki, mən deyirlər bu reklam, pul, reytinq gətirməyəcək. Hər halda belə deyirlər. Yenə özümü təkrar edib deyəcəyəm ki, öz pulundan keçməyi bacaran, telemaqnatlar, o cümlədən kitab naşirləri olmazsa, heç vaxt Azərbaycan mədəniyyəti inkişaf etməz. Biz, əgər bazara uyğunlaşıb mədəniyyət yaradacayıqsa, o mədəniyyət, ancaq bazara uyğun olacaq. Mənim gözümün önündə auditoriyamı çevirib serial auditoriyası etdilər. Bu mənim üçün çox ağrılıdır. Hər səhər işə gedəndə mənimlə dünənki verilişi müzakirə edən insanlar vardı. Mən Mirzə Cəlil coğrafiyasını Azərbaycana qaytarmağa çalışırdım. Biz bu gün çox kiçilmişik. “Molla Nəsrəddin” harada çıxırdı?

- Tiflisdə.
- “Molla Nəsərddin” həm Gürcüstanda oxunurdu, həm bugünkü Ermənistanda, Azərbaycanda, Rusiyada Krım, Kazan türkləri, İran, İraq oxuyurdu. Təsəvvür edin Afrikadan tutmuş Asiya reginonunda “Molla Nəsrəddin” jurnalının coğrafiyası, dini, mədəniyyəti, təfəkkürü mövcud idi. Mən “Zorxana”da İrandan, Rusiyadan, Türkiyədən çox danışırdım və bunu mənə irad tuturdular ki, niyə öz məsələlərini qoyub bunlardan danışırsan. Əslində o mənim coğrafıyamdı, İranı mən həmişə öz dövlətim bilmişəm. Türkiyə, Osmanlı bizim qardaşımızdırsa, İran özümüzük. Əfşarlar, Qacarlar kimdir?! Bu coğrafiyada bir baxış bucağının formalaşdırılmasını istəyən televiziyalar, mətbuat, ədəbiyyat olmalıdır. Bu gün cəmiyyəti idarə edən hansı filosofun adını çəkə bilərik? Cəmiyyətdə bu gün kimlər dəbdədir? İş adamları, pullu məmurlar, şou-biznes nümayəndələri. Bunlar axı cəmiyyəti yönəltməyə qadir insanlar deyil, ancaq cəmiyyətdən yararlanıb pul qazanan insanlardır. Bunlar mədəniyyətlə deyil, xalqdan yararlanıb varlanmaqla məşğuldurlar. Amma filosoflar, kino adamları, publisistlər cəmiyyəti idarə edərsə, onun maraq dairəsini, ədalətini, insafını, daxili kriteriyalarını, nə yaxşıdı - nə pisdı gerçəyini müəyyən edərsə cəmiyyət inkişaf edər. Bu gün nəyin yaxşı olduğunu heç kim bilmir. Efirdə seriallar gedir.

- Artıq dayandırılıb.
- Lap Azərbaycan serialları olsun. Bu əxlaqda Azərbaycanı tərbiyə etmək istəyirlər? Şou-biznes əxlaqında uşaq tərbiyə etmək istəyirlər. Düz deyil. Düzgün olan vətənə xidmətdir, özünə rəva bilmədiyini başqasına da bilməməkdir, ədalətli, insaflı olmaqdır. Baxın bunlar yayımlanmalıdır. O serilallarda da bunlar önə çəkilməlidir, ekrana insaflı insan, yaxşı polis gətirilməlidir. Bizdə polis deyəndə ağla nə gəlir?

- Pis şeylər
- Bəli, pis insan. Amma bu düz deyil, bəlkə yaxşı insandı. Azərbaycanın bir ruh olaraq, mənəviyyat olaraq formalaşması üçün ordu quruculuğundan, iqtisadiyyatdan öncə onun ruhaniyyatı formalaşmalıdır, dininə qarşı düzgün münasibəti olmalıdır. Bunlar hamısı düzəlməlidir. Bunların da başında duran bizik, cavabdeh ziyalılardır. Mən heç nə etməsəm də bu xalqın qarşısında özümü cavabdeh sayıram. Televiziyaların bu səviyyəyə düşməsinə mən cavabdehəm, çünki mən ziyalı idim və deməli nəyisə səhv etmişəm.

- Dediniz ki, əməkdaşlıq etdiyiniz yeganə telekanal ANS olub. ANS-ın bugünkü vəziyyətindən razısınızmı?
- Hər bir kanalın bir üzü var. ANS-dan umanlar çoxdur və onu informasiya, xəbər kanalı kimi tanıyırlar. Mən çox istədim ki, ANS-ın efirinə bizim dövrümüzdə olan siyasi debatlar qayıtsın, çünki siyasi debat olmalıdır. Bu gün televiziyalarda jurnalist araşdırması çatmır. Mən Slavyan Universitetində jurnalist tədqiqatı adlı dərs keçirəm, amma məndən soruşsalar ki, bunu harada edək, bilmirəm nə cavab verəcəm. Jurnalist tədqiqatı, siyasi debatlar, normal siyasi tok-şoular, bugünkü günün nəbzini duyan xəbərlər sistemi belə aşağı səviyyədədir. Mən bunları Seyfulla Mustafayevə, Mir Şahinə də deyirəm. Orxan Fikrətoğlu orqanik olaraq şou-proqramları qəbul etmir. Elə əyləncə verilişləri var ki, sırf qalmaqal yaratmaqla məşğuldur.

- Belə verilişlər ANS-də də var.
- Düzdü var. Amma biz axı xəbər kanalıydıq, bu səbəbdən bizdən daha çox umurlar. Öz aramızdı digər kanallara baxanda onlar nəyisə saxlaya bilib, yenə də ANS-da nəsə var.

- Məsələ burasındadır ki, bu cüzi var olanı da ANS- itirə-itirə gedir...
- Bu reytinq siyasətini davam edəcəksə, ANS-də heç nə qalmayacaq. Mən çox istərdim ki, bütün televiziyalar bu reytinq siyasətindən üzülüşsünlər, hanısa bir çıxış yolu tapsınlar. Mənə elə gəlir ki, çıxış yolu var. Məsələn, dövlət maliyyələşdirə bilər.

- O zaman kanal nə dərəcə obyektiv olacaq?
- Düzdür, obyektivlik məsələsi var. Amma bazar televiziyanı dolandırırsa, televiziya bazar olmağa məhkumdur. Çox qarışıq məsələdir, bu səbəbdən bu gün Orxan Fikrətoğlu televiziyada çox az görünür. Sosial sifariş olmalıdır, xalq Orxan Fikrətoğlunu sifariş etməlidir. Amma bu yaşımda mən artıq öz sənətimə çəkilmək istəyirəm, ədəbiyyatla məşğul olmaq istəyirəm. Sadəcə elə bir dövr gəldi ki, kənarda qalmaq vicdansızlıq olardı, vətəndaşlıq borcumu yerinə gətirmək üçün televiziyaya gəlmişdim. Mən televiziyaya gələndə Heydər Əliyev təqaüdünü alırdım, Telefilmin baş redaktoru idim, yəni normal məmur ömrü sürə bilərdim. Biz gəldik ki, vətəndaşlıq borcunu yerinə yetirək, bəzi insanları yontalayaq. Məncə müəyyən zaman kəsiyində bunu edirdik. Bəlkə də ona görə siz hələ də “Zorxanan”ın olmasını istəyirsiniz. ( gülür)

- Televiziyalara çox iradlar oldu, yüksək dövlət məmurları belə tənqid etdilər. Sonda çıxış yolu kimi televiziya rəhbərlərini dəyişdirməyə başladılar. Bu yaxınlarda ATV-nın rəhbəri dəyişdirildi. Bunun televiziyalara bir xeyri olacaqmı?
- Mən Vüqar Qaradağlını tanıyıram, işini bilən adamıdır. Amma bir adamın dəyişməsi televiziyanın dəyişməsi demək deyil, komanda dəyişməlidir, kadrlar yetişdirilməlidir. Mən çox istədərdim Vüqar Qaradağlı ATV-nı tamam dəyişsin. O bu işi hansı resuslarla, hansı kadr potensialı ilə bunu edəcək?! Mən bilirəm o çox çətinlik çəkəcək. Ümumiyyətlə, Azərbaycanda televiziya peşəkarları çox azdır və onları da müəyyən mənada elə ediblər ki, televiziyadan uzaqlaşıb başqa işlə məşğuldurlar. Yəni bu peşəkarları bir yerə yığıb televiziya akademiyası yaradıb Azərbaycan televiziyasının konseptual inkişaf proqramını yazmağın vaxtıdır. Televiziya nəyə xidmət edir, maarifçiliyəmi, əyləncəyəmi, informasiyayamı?! Bizim dövrümüz televiziyanın yaxşı dövrü sayılır, amma biz də qeyri-peşəkar idik. Mənim efirdə etdiyim siyasətçilik idi, bunu mən etməməliydim. Mən soyuq başlı jurnalist idim, mənim efirdə mövqeyim olmamalı idi, amma vardı. Peşəkar jurnalistin mövqeyi olmamalıdır, informasiya alıb, ötürməlidir və ya şərh verməlidir. Çingiz Mustafayev Xocalı kadrlarını çəkəndə niyə ağlayırdı? Çünki, vətəndaş idi, daha sonra jurnalist. Nə qədər qəribə olsa da bizim kimi yetişməkdə olan ölkədə birinci vətəndaş olmalısan, sonra peşəkar olmalısan. Çingiz Mustafayev o ürəklə gedib Xocalını çəkdi, ondan da peşəkarlar var idi. Onlar hanı, tarixə düşdülər, ümumiyyətlə vardılarmı? Yox idilər. Çünki, orada o lazım idi, vətənpərvərlik lazım idi. Bizdə o vaxt üzərimizə çox şey götürürdük, siyasətçilərə ağıl öyrədirdik. Bugünkülər isə heç nə etmir. Fransada, İngiltərədə, Amerikada və ya Türkiyədə oxuyub gəlmiş intellektual uşaqlar bu cəmiyyətdə yaşaya bilməz, bu televiziya onların televiziyası ola bilməz. Artıq dəyişməyin vaxtıdır.

- Televiziyada intibah vaxtıdır...
- Bəli. Kinoda, ədəbiyyatda bir mənalı olaraq reformaların vaxtıdır. 50 dənə kino çəkirik, məhz o kinonu çəkə bilmirik, 50 roman yazırıq, amma o ədəbiyyatı yarada bilmirik. Bugünkü gerçəkliklərə uyğun qəhrəmanlar yoxdur. Məsələn, müharibə dönəmində, Qarabağ savaşında əsgərlər özlərinə ad qoyurdular. Biri deyirdi mən Remboyam, biri deyirdi Staloniyəm. Niyə demirdilər Koroğluyam? Sən demə bu xalqa biz Koroğlunu da yeridə bilməmişik. Millət olaraq biz çox məsələləri hələ də çözə bilməmişik. Babək İslama qarşı vuruşub, biz həm müsəlmanıq, həm Babəki qəhrəmanımız sayırıq. Bu nə dərəcədə düzgündür? Tutaq ki, biz tonqal qalayıb atəşpərəstliyimizlə öyünürük, eyni zamanda Həccə gedirik, deyirik ki, müsəlman terrorizmi var, yəni aləm dəyib bir-birinə. Mən demirəm ki, günah siyasətçilərdədir. Siyasətçilər yalan danışmalıdır, bu onların işidir. Düz danışsa siyasətçi olmaz. Çörçilin məşhur bir kalamı var, qəbiristanlıqda görür ki, başdaşının üzərinə yazılıb “Burada böyük siyasətçi və böyük insan yatır” . O da deyir ki, bir qəbirə iki insan necə sığır?! Onlar başqa kriteriyalarla yaşayan insanlardır. Amma biz bunu etməməliyik axı, doğrunu anlatmalıyıq. Biz bilməliyik ki, xəstəliyimiz nədir? Gizlətməklə deyil, gizlətməklə özümüzə, gələcəyimizə və hamıya pislik edirik.

- Biz sizi siyasi xəbərləri şərh edən jurnalist kimi tanımışıq. Sonradan mədəniyyət verilişləri aparmağa başladınız. Özünüzü mədəni verilişlərdə də sınamaq istədiniz, yoxsa başqa səbəblər vardı?
- Mən istəmədim. Veriliş bağlandı, “Zorxana” olmadıqdan sonra nə ilə məşğul olmalıydım? 6 ay ümumiyyətlə işsiz oldum, evdə oturdum. Evdə deyəndə kinoda işləyirdim, yazım-pozum var idi. Televiziya yolxucu bir xəstəlikdir (gülür). Harada mənə bu imkanı verdilərsə orada oldum, yenə də ANS sağ olsun verdi o imkanı. Mən də bildiyim, böyüdüyüm Bakı kəndləri haqqında silsilə verilişlər hazırladım. Bu gün çox sevinirəm ki, BBC radiosundan zəng edib Bakı haqqında onlara danışmağımı istəyirlər. Artıq mən Bakının araşdırıcısı kimi tanınıram. Mənim iki il ərzində çəkdiyim kadrlar artıq Azərbaycanın tarixidir, Sovetski küçəsi sökülüb... Kəndlərdə çəkdiyim kadrlar mənim və ANS-nın arxividir. Onlar qiymətsizdir. Çünki, Bakı durmadan dəyişir. Bunlar mənim Bakı ilə bağlı xatirələrimdir, xatirələrim sındırılanda məni ağrıdır. Amma Azərbaycanın inkişafıdır, geniş yollar olmalıdır. Yəni mədəniyyət verilişlərinə qayıdışım özümlə bağlı olmayıb. Tribuna olsa mən yenə dünya siyasətini şərh edərəm.

- Dünya siyasəti demişkən, gəlin İran-Azərbaycan münasibətlərindən danışaq. Azərbaycanla İran arasında hər zaman müəyyən problemlər olub. Amma bu problemlər son dövrdə özünü qabarıq şəkildə göstərir. Buna səbəb nədir, biz harada səhv etmişik? Sizin şərhiniz maraqlı olardı.
- Biz səhv buraxmamışıq. Bu İranın, Rusiyanın bölgədə apardığı siyasətdir. Maraqlar vaxtaşırı yumşaldılır, vaxtaşırı gərginləşdirilir. İran-Ermənistan münasibətləri, İranın Xəzər dənizinə iddiası, Xəzər dənizinin sektorlara bölünməsi, İran-Rusiya münasibətləri, Rusiya-Azərbaycan münasibətləri, Azərbaycan-İsrail münasibətləri, İran-İsrail münasibətləri, Qərbin İranın yontalayıb atom silahı axtarışı adı altında apardığı siyasətdə Azərbaycanın yol olaraq atılması İranı qıcıqlandırır. Bütün bu problemlər İran-Azərbaycan münasibətlərinin gərginləşməsinə gətirib çıxarır. Amma mən sizə bir şey deyim xalq olaraq, xalq diplomatiyası məkanında İranla Azərbaycan arasında heç bir problem yoxdur. Çox ağrılı bir şeyi qeyd edəcəyəm, Azərbaycanda həkimlər xəstələrə diaqnoz qoyanda onların 90%-i ölməlidir, amma İrana gedib sağalıb gəlirlər. Cənub bölgəsinin İranla ticari əlaqələri konteksində, mədəni konteksdə hər şey qaydasındadır. İranda 30 milyona yaxın azərbaycanlı var. Mən necə bu ölkənin üzərindən xətt çəkə bilərəm?! Ona görə də bu gün Azərbaycanın İranla apardığı siyasət çox düzgündür, biz tolerant, qonşuluq əlaqələrini qorumaqla siyasət aparırıq. İranın Ermənistanla yaxınlığı da birmənalı olaraq Azərbaycana təpki kimi qiymətləndirilməməlidir. İranda Ermənistanla yaxın olmağa məcburdur.

- Nəyə görə məcburdur?
- Sizə elə gəlməsin ki, İran gerçəkliyi birbaşa İslamı gerçəklikdi. Məsələn, Avropa solçularının İranda güclü təsiri var, fransızların, almanların və digərlərinin. Çox absurd fikirdir, amma Avropanın İranla böyük bağlılıqları var və İran-Ermənistan münasibətləri birmənalı olaraq Fransadakı erməni diasporundan İngiltərəyə, Almaniyaya çıxışdır. İran belə düşünür. İranla Ermənistan münasibətləri həm də Azərbaycana təsir mexanizmidir. Yəni mən belə edərəm, elə edərəm. Bu vəziyyətdən çıxış yolu bugünkü kimi balansı qorumaqdır. Çünki biz İran kimi böyük dövlətlə düşmən ola bilmərik və məncə olmamalıyıq. Amma İsrail-Azərbaycan münasibətləri də korlanmamalıdır. Azərbaycanı bir çox beynəlxalq təhsisatlarda qoruyan İsrail dövlətidir və yaxud bizi Amerika, Avropa ilə yaxınlaşdıran, müəyyən məsələlərimizi həll edən onlardır. Bizim bilmədiyimiz məqamlar da var. Bütün bunlar Azərbaycanı çox çevik və eyni zamanda incə siyasət aparmağa gətirib çıxarmalıdır. İran bombalansa bizə xeyri varmı? Əlbəttə ki, xeyir yoxdur. Xalq diplomatiyası səviyyəsində biz düz edirik. Amma siyasət bir oyundur. Bu oyunu da oynamaq lazımdır. Azərbaycanla İran münasibətləri elə dərin məsələdir ki, bir-iki verilişdə, müsahibədə həll edilə bilməz. İran və Rusiya “Türkməçay” müqaviləsinə əsasən torpaqlarımıza iddialar edir. Belə bir vəziyyətdə biz Avropaya tapınmalıyıq.

- Siyasətdən ədəbiyyata keçəkmi?
- Keçək.

- Azərbaycanda belə bir fikir var ki, yazıçının oğlu yazıçı, rəssamın oğlu rəssam, siyasətçinin oğlu siyasətçi olmalıdır, bu siyahını uzatmaqda olar. Və bu fikir iradla qarşılanır. Amma mən əminəm ki, bu elə belə də olmalıdır. Yəni Sizin qanınızda olmasa idi bu gün hekayələr yaza biləməzdiniz.
- Bizim kökümüz Həsən Bəsri ilə bağlıdır. Mən sufi məsələsini boşuna demədim. Deyilənə görə, Həsən Bəsri peyğəmbərin arvadının kənizinin uşağı olub və hətta peyğəmbərin qadını ona süd verib və o sonralar Şamaxıya gəlib. Dəqiq bilmirəm, bunu mən də danışıblar. Mənim əmimin arvadının qeyri adi ayinləri vardı, rəqslər, zikrlər edirdi. Əmimin 13 qızı vardı və o rəhmətə gedəndə qızları bədahətən bayatı dedi. O bayatılar Azərbaycan şifahi ədəbiyyatında yox idi. Yəni bu atam Fikrət Sadıqın, babamın qanıdır. Anam isə professional yazıçı idi. Anamın gözəl hekayələr var, atam qoymadı yazmağa (gülür). Bacım şeirlər yazır, rəhmətlik böyük qardaşım rus dilli idi və elə rus dilində yazırdı. Nə başınızı ağrıdım, düz deyirsiniz qandır.
Sizə deyim ki, mən televiziyaya, kinoya iş yerim kimi baxıram, amma ədəbiyyat başqadı, sevgimdi mənim. Hekayəyə, yazıya qoyduğum nöqtədən aldığım həzzi mənə heç bir dünyəvi həzz vermir. Yenə sufilikdən danışacam, 40 gün xəlvətiyə dərvişi xəlvətdə oturur. Mürşidsiz girsə dəli ola bilər, tapşırığı alıb girir. Xəlvətə çəkildiyi onuncu gün özünü unudur, on birinci gün insafı dirilir, Allahla danışmağa başlayır. Yazı yazanda sən təksən, elə xəlvətiyə dərvişi kimi zikirdəsən. Amma sənə nə verir o? Ədəbiyyatı şeytanda verir. Allah verməlidir sənə o insafı, istedadı. Məsələn, Mikayıl Müşfiq işıqlı şairdir, nə yaşamışdı ki, yazıq. Fizuli kimi böyük bir şair qaranlıqdır, mən onu oxuyanda qorxuram, aləm dəyib bir-birinə. Gərək yazıdan xoş bir ovqat gəlsin, oxuyandan sonra rahatlaşasan. Bu da sənin içinin tarazlığından gəlir. Yox sən əsəbisənə, başın xarabdırsa, Azərbaycan Yazıçılar Birliyində var belələri, inanırsız mən ora getməyə qorxuram, vallah Azərbaycan Yazıçılar Birliyindəkilər dəlidir, davaları da bilinmir nəyin üstündədi, hamısı da sosial, iyrənc məsələlərə görədir.

- Siz Azərbaycan mədəniyyətinə, kökünə bağlı insansız. Sizdən fərqli olaraq gənc yazarlar isə Avropa mədəniyyətini təbliğ edir.
- Avropa böyük mədəniyyətdir. Amma kim, hansı?! Kamyu, Sarter, Folkner. Mən milli adam kimi tanınıram, amma ən sevdiyim yazarın hamısı qərb yazarlardır. Biz bunlarla böyümüşük. Amma buna baxmayaraq biz Azərbaycanlıyıq, onun çirkini, tozunu da sevməliyik. Belə də olmalıdır. Ola bilər ki, hər şeyi bələsən, amma xalqını sevməyəsən. Bu qorxulu haldır.

- Gənclərdən kimi oxuyursunuz?
- Mən şair Aqşini çox xoşlayıram, sonra Fərid Hüseyn maraqlı esseistdir. Deyirlər ki, onu da İranda həbs edirlər. Allah yolunu açsın. Çox maraqlı məsələdir, nəyə görə həbs ediblər onları. O, çox istedadlı adamdır, bizə xeyri ola biləcək adamlardandır. “Azadlıq”da Pərviz var, çox inandığım və sevdiyim insandır. Publisist kimi Zamin Hacı çox bəyənirəm.

- Yeni yaranan bəzi ədəbiyyat nümunələrində söyüşə geniş yer verilir. Buna necə baxırsınız?
- Mən onları ədəbiyyat saymıram. Biz tez, tələsik yazılan ədəbiyyatı da oxumuşuq. Amma paraleldə böyük ədəbiyyatda var. Məsələn rus ədəbiyyatı hər şey edə bilər. Çünki Tolstoyu var. Mən bütün məsuliyyətimlə deyirəm ki, Tolstoy bir dindi. Yadınızdadırmı, onun məşhur bir hekayəsi var, göydən günah işlətmiş bir mələk düşür, ayaqqabı tikir. Onun ruhaniyyatla bağlı çox hekayəsi var. Bunlar özlüyündə Şərqə nə qədər yaxındır. Dostoyevski başqa bir dindir. Mən hələ sütunlarını sayıram. Bunun hələ Şukşini var, Leskovu var və s. Yəni çox böyükdür. Rusun ədəbiyyatı icazə verir ki, 5 min adam ağzına nə gəldi yazsın, söyüş yazsın, erotik fantaziyalarını ədəbiyyata gətirsin. Amma Azərbaycan ədəbiyyatı buna imkan vermir. Mən deyinmirəm, sadəcə son əlli ildə böyük ədəbiyyat yaranmır deyə istənilən yazıya elə yanaşırıq ki, bəlkə bu ədəbiyyatdır. Heyraninin “Dəhnaməsi”, Y. Vəzirin “ Həzrəti Şəhriyar”ı var, bunlar böyük ədəbiyyatdır. Bu səpgidə əsərlər artıq yaranmır.

- Adını çəkdiyiniz əsərlər heç oxumurlar.
- Hətta tanımırlar. Mən dərsdə danışıram, tələbələrim gözlərini döyürlər.

- Tələbələrinizdən razısınız?
- Razıyam. Bilirsiniz niyə razıyam, çünki mən onları ilk olaraq şəxsiyyət kimi böyüdürəm. Auditoriyaya girən gündən anlatmışam ki, qiymət əsas deyil. Onlara qiyməti redaksiyalarda verəcəklər. İmtahanda mən heç kimə iki, üç vermərəm, bu mənim kafama girən şey deyil. Bu peşəni seçmisinzsə birinci növbədə insan olmalısınız, təmiz, vicdanlı, rüşvət almayan. Həqiqətən jurnalistikaya, Azərbaycan xalqına xidmət edən insan olmalısınız. Gedəcəksinz redaksiyalara tapşırıq verəcəklər ki, bu insanı “vur”. “Vursan” çıx o işdən. Çünki sən artıq jurnalist deyilsən, qulsan. Və yaxud kütlə birini söyürsə, sən də söymə, anla ki, niyə söyürlər. Paxıllar görəcəksiniz. Mənim taleyim elə gətirib ki, mən heç vaxt xor oxumamışam, solo oxumuşam. Futbol oynamışam, Azərbaycan yığmasını üzvü olmuşam, sonra yazmışam, Moskvada oxuyanda seminarda birinci olmuşam. Lovğalıq kimi görünməsin, amma bu həmişə belə olub. O xorun əxlaqında həmişə bir paxıllıq olur, o sənə arxadan baxır və sənə hər şey edə bilər. Elə sən özün o qədər şey görəcəksən ki, paxılların olacaq, istəyəcəklər səni vursunlar. Bax bunların hamısını udmağı bacarmalısan. Heç mən özüm bunu bacarmıram, mənə hər şey dəyir. Axmaq bir söz deyirlər ürəyimə salıram. Bu mənim yeganə pis cəhətimdir. Amma hər şey bir tərəfə mən ədəbiyyatımızda intibaha inanıram və ancaq xalqımızı istedadına görə inanıram. Yazıçılar Birliyi bir qurum olaraq böyük ədəbiyyat yarada bilməz, qısırdır. Mən bilmirəm o qurum qalmalıdır, ya yox. Xalqın istedadına inanıram yüz il, əlli il sonra böyük bir ədəbiyyat yaranacaq, bizim buna potensialımız var. Sadəcə əski əlifbanı bilmək lazımdır. Orada elə əsərlər yatır ki, elə mənəvi-ruhani kökümüz var ki, ona söykənib qalxmalıyıq, özümüzə calaq olmalıyıq. İndi bizi harasa başqa yerə calaq ediblər, ona görə əyri bitirik. Kökümüz özümüzün olmalıdır.

- Köhnə azərbaycanlı Orxan Fikrətoğlu yeni azərbaycanlılardan çox narazıdır?
- Yox, yeni azərbaycanlıları sevmək lazımdır, onların bilmədiyini öyrətmək lazımdır. Ona görə özümə köhnə deyirəm ki, mən bütün o ənənəni, əxlaqı, milli-mədəni dəyərləri qoruyub saxlamağa çalışmışam. Mən bilirəm ki, jurnalist satılmamalıdır. Mən heç kimə işləməmişəm. Bu az şey deyil, Azərbaycanda bir-iki nəfər göstərin ki, heç kimə işləməsin. Yazıma xəyanət etməmişəm. Heç vaxt işə onda gedib, altıda gəlməmişəm. Yəni bunu da etmişəm. Anamın bir qohumu var, bakılılar çox oxumuş adam olmur axı, o adam deyir ki, hər şey boş şeydir, çalış özünə ləzzət edəsən (gülür). Böyük bir filosofun deyəcəyi sözdür.
Ola bilsin ki, mənim indi yazdıqlarım doğurdan qiymətlidir. Amma mən onun qiymətini bilmirəm. “Zorxana” deyirsiniz, hər kəndə gedəndə mənə özümdən elə şeylər deyirlər ki, mən heç xatırlamıram. Mənim “Zorxana”larımı Rusiyada bir adam yığıb kitab şəklində buraxıb. Azərbaycanda isə yoxdur. Yaddaşlarda qalanlar artıq əsatirləşib. Məsələn Xeybər məndən çox yaşadı.

- Hətta sizdən məşhurdur...
- Düzdü, məndən məşhurdur. Xeybərin məndə yetmişə yaxın şeiri var. Hətta böyük siyasi xadimlər, keçmişdə prezidentlərimiz Xeybərdən sitatlar deyiblər, onlar məndə var (gülür).

Sədan Bünyadova