Azərbaycanın istedadlı tənqidçisi Əsəd Cahangir müasir Azərbaycan ədəbiyyatının vəziyyətinə dair irihəcmli məqalə yazıb. Tənqidçi yazdığı məqalədə Azərbaycan ədəbiyyatının istedadlı qələm sahiblərinin demək olar ki, hamısının fəaliyyətini təftiş edib, əsərlərini faktlarla tənqid edərək nümunələr göstərib. Ə. Cahangirin xüsusi olaraq “Qafqazinfo” üçün yazdığı bu böyük həcmli yazının sonuncu hissəni təqdim edirik:

Əvvəli Burda: I Hissə, II Hissə, III Hissə, IV Hissə

Ölüm-dirim

Hersiçi mumya mövzusunun davamı və çözümünü “Mumya” hekayəsində verir. Hekayənin qəhrəmanı mediumluq qabiliyyəti olan Zərifə adlı bir qadın, təhkiyəçisi isə telejurnalistdir.

Çəkiliş üçün Cəlilabadın ucqar sərhəd kəndinə - Dələliyə gedən telejurnalist orda 1959-cu ildə baş vermiş əcayib bir hadisə haqqında eşidir. Zərifə adlı 12 yaşlı lunatik bir qız yuxuda (somnambula durumunda) naməlum bir mənbədən aldığı əmrə əsasən həyətdə bir çevrə cızır və cızılan yerin qazılmasını tələb edir. Qazıntı nəticəsində ordan indicə basdırılıbmış kimi heç bir çürüntüyə məruz qalmayan üç cəsəd (dələlilərin diliylə desək, üç kimsənə) aşkarlanır. Bunu ört-basdır etmək istəyən sərhədçilər cəsədləri torpaqlayırlar. Lakin o andaca başlayan qasırğa burulğanı cəsədlərin üstünü yenidən açaraq, torpağı sərhədçilərin üstünə tökür.

Əgər birinci dəfə cəsədləri insan açmışdısa, bu dəfə təbiət, kosmik qüvvələr özləri işə qarışır və - ƏMR YERİNƏ YETİRİLİR!!!

O vaxtdan bu günəcən üzünü niqabla bürüyən və həyatını bu mumyalara bağlayan Zərifə Üç Kimsənə ziyarətgahında mücavirlik edir. Üzü nuqablı bu qadınla danışan jurnalistə birdən-birə elə gəlir ki, ziyarətgahda üç yox, dörd mumya var və dördüncüsü elə Zərifənin özüdür.

Hekayədki hadisənin əsasında parapsixologiya elminin anabioz adı verdiyi fenomen durur. Bu zaman ruh bədəndən çıxsa da, gözəgörünməz energetik kəndir vasitəsilə bədənlə əlaqəsini saxlayır. Bu üzdən hərəkətsiz bədən yaşamaqda davam edir və çürümür.

Anabioz axirətlə dünya arasında sərhəddir. Dələli kəndində təkcə SSRİ ilə İran yox, həm də fizika ilə metafizika arasında qoruyucu sərhəd zolağı yerləşir. Bu dəfə sərhəd pozucusu sinfi düşmən, yaxud xarici casus yox, metafizik agent - Zərifə xanımdır.

Zərifəgilin həyəti axirət və dünya nümayəndələrinin görüş yeridir. Bu görüşdə axirəti üç kimsənə, dünyanı isə Zərifə xanım təmsil edir. Nəticədə axirətlə dünya, ölümlə əbədiyyət arasında əlaqə yaranır. Dünya ədəbiyyatında bu cür əlaqəni ən mükəmməl əks etdirən yazıçı-astrofizik Karl Saqanın “Kontakt” romanıdır.

Anabiozun tarixi həyatın və ölümün tarixi qədər qədimdir. Ölüb-dirilən Osiris əfsanəsi anabiozun qədim Misir miflərindəki, fironların mumyalanması isə Misir həyatındakı əksi idi. Ölüb-dirilən Dionis haqqındakı mif qədim yunanların anabioz haqdakı təsəvvürlərini göstərir.

Xristianlıqda anabioz özünün ən qabarıq ifadəsini İsanın ölüb-diriləməsinə dair olayda tapır. Quranda Əshabi-Kəhf haqqındakı qissə müqəddəs kitabımızın anabioz faktını qəbul etdiyini göstərir.

Böyük buzlaşma Yer kürəsinin planetar səviyyədə anabioz dövrü idi. Ağacların qışda ölüb, yazda dirilməsi göstərir ki, anabioz onlar üçün təbii mövcudluq üsuludur. Heyvanat aləmində anabioz bir qism heyvanlarda qış yuxusuna getmək şəklində qalıb.

İnsan ruha malik olduğundan onun anabiozu metafizik miqyaslıdır. Cəhənnəmi ölüm, cənnəti dirim kimi qəbul etsək, dünya həyatı bu ikisi arasındakı bir anabiozdur. İnsanın bu dünyadakı həyatı ölüm-dirim durumudur və onun qəti surətdə ölümü, yaxud dirimi seçmək hüququ var. Bütün dinlər mahiyyətcə bunu deyir. Bu üzdən anabioza inamın azalması İntibah dövründən – dini inancın zəifləməyə başladığı dönəmdən başlayır. Maarifçilikdə bu inamsızlıq özünün pik həddinə çatır. Nyuton qanunları dışına çıxan təzahürlərə bayağı maarifçi inamsızlığı önəmli dərəcədə zəifləsə də, bu gün də tam aradan qalxmayıb.

Klassik Şərq, eləcə də Azərbaycan bədii irfan düşüncəsinin, özəlliklə Nizami, Nəsimi, Xətai və Füzuli yaradıcılığının əsasında ölüm-dirim məsələsi dururdu. Təsəvvüfdə həqiqət yolunun yolçusu (salik) fəna və bəqa adlı iki əsas mərhələdən keçirdi - fəna ölümü, bəqa isə dirimi simvolizə edirdi. “Ey, özündən bixəbər qafil, oyan!” bu dövr ədəbiyyatının insana ünvanlanan başlıca müraciəti, mənəvi dirilmə, ruhi oyanma hesabına haqqı özündə təcəlla etdirən insani-kamil isə əsas qəhrəmanı idi.

Milli bədii fikrimizdə dirilmənin inkarı qərb maarifçilərindən etkilənən M.F.Axundovla başlayır. Mirzə elə ilk komediyasındaca misin qızıla çevrilməsinə gülür ki, bu da dirilmə və ölümsüzlüyə metaforik ironiya kimi anlaşılır. Çürüməyə məhkum mis fani cism və ölümə, torpağın altında da qiymətini saxlayan qızıl isə əbədi ruh və ölməzliyə işarədir. Əgər misin qızıla çevrilməsi baş tutmursa, bu, ölməzlik ideyasının boş bir xülya olması anlamına gəlir.

M.F.Axundovun şagirdi C.Məmmədquluzadə “Ölülər” komediyasında dirilməni simvolik yox, birbaşa inkar edirdi. Gecə-gündüz araq butulkasını başına çəkən Kefli İskəndər dirilik suyu axtaran Makedoniyalı İskəndərə şarj, Şeyx Nəsrullah isə xristinalıq və İslamdakı dirilmə anlayışına karikatura idi. “Ölülər”in müəllifi antik, xrsitianlıq və İslam düşüncəsindəki bir neçə minillik dirilmə inancına gülürdü. Nəzərə alsaq ki, dirilmə qiyamətdə gözlənilir, bu ironiya sadəcə keçmişə yox, həm də gələcəyə, saədəcə, insana yox, həm də Allaha ünvanlanıb.

Bu gün insanın özü haqqında təsəvvürləri maarifçi rasional düşüncənin məhdud çərçivələrini dağıdır. Klassik maarifçi (M.F.Axundov, C.Məmmədquluzadə və s.) ənənələrinin neomaarifçiliklə əvəzlənməsi zərurəti də burdan doğur. Hansısa Molla İbrahimxəlil misi qızıla çevirmək, yaxud hansısa Şeyx Nəsrullah ölü diriltmək adıyla şarlatanlıq edə bilərdi, amma bu misin qızıla çevrilməsi, yaxud dirilməni ümumən inkar etməyə heç kəsə heç bir əsas vermir. Hətta möhtərəm mirzələrimizə də.

Ən ədalətli hökmü isə faktların özü deyir. Taleyin ironiyasına baxın, anabioz faktı məhz dirilməni inkar edən Cəlil Məmmədquluzadənin adını daşıyan bölgədə (Cəlilabad) baş verir. Öz mirzələrimizlə işimiz yoxdur, qoy necə yatıblarsa, eləcə də yatsınlar. Amma gəlin, fransız mirzələri Volteri, Didronu qəbirdən çıxaraq, soruşaq görək, Üç Kimsənə məsələsini hansı rasional düşüncə, hansı ortodoksal maarifçi məntiqi ilə izah edə bilərlər?

Bəli, düz 57 il öncə Cəlilabadın ucqar sərhəd kəndində mikroqiyamət baş verib. Ədəbi Cəlilabadımızda isə ölülər ənənəsi hələ də davam edir. Amma istənilən halda zaman öz sözünü deyir - ədəbi Cəlilabadı əbədi Cəlilabada çevirmək cəhdləri getdikcə daha mümkünsüz görünür. Hətta klassik maarifçi ənənələrinin ən qatı davamçılarından sayılan Anarın özü belə son povesti olan “Göz muncuğu”nda dirilməni neqativ formada (xortlama) olsa da, təsvir edir və beləliklə, Kefli İskəndəri yox, mahiyyətcə Şeyx Nəsrullahı təsdiq edir.

Parapsixologiya elmində proskopiya adlanan öncəgörmə fenomeni ilə Herisçinin “Qanlı öncəgörmələrim” hekayəsində bilavasitə rastlaşırıq. Bunlar təkcə qanlı yox, canlı öncəgörmələrdir, yəni real, avtobioqrafik faktlara söykənir. Anabiozda başqa aləmlərlə qurulan əlaqə proskopiyada reallaşır - qeybdən xəbər gəlir.

1988-in ilin sonudur, böyük siyasi təlatümlərin ilk silkələnmələri cəmiyyətdə artıq hiss olunur. Sovet dövründən qalma sakitlik ancaq Akademiya kitabxanasında hökm sürməkdədir. Hekayənin qəhrəmanı dövrü mətbuatı bu ünvanda hər gün böyük bir acgözlüklə izləyir.

Qəhrəmannın Akademiya kitabxanasına növbəti gəlişi möcüzə ilə sonuclanır. Onun əli özündən ixtiyarsız kitab rəfinin dərinliklərinə girir, ordan “Sovetskaya etnoqrafiya” jurnalının son sayını götürür və görür ki, jurnalın bu sayında 1989-cu ildə SSRİ Etnoqrafiya İnstitutunda keçiriləcək tədbirlərin anonsu verilib. Əsil möcüzə - proskopiya da məhz bu vaxt baş verir. Hekayənin qəhrəmanı İnstitutda keçiriləcək tədbirlərin anonsuna baxa-baxa, SSRİ-ni 1989-cu ildə gözləyəcək təxribat xronologiyasını görür.

O, gözlənilən təhlükə barədə geniş məzmunlu bir məktubla SSRİ ali dövlət qurumlarına müraciət edir, amma məktub Amerika Baş Kəşfiyyat İdarəsinin əlinə keçir. Hekayə detektiv xarakteri alır, hadisə Akademiya dəhlizlərindən çıxır və ölkəni bürümüş dərin böhranla birləşir.

20 yanvar hadisələrinə bir neçə gün qalmış Mərkəzi Komitənin rəhbərlərindən biri, şahmat üzrə dünya çempionu Harri Qasparovun məşqçisi Henrix Pisman öncəgörəni görüşə çağırır. Hekayənin məzmunu burda daha bir yeni keyfiyyətlə - şahmat estetikası ilə zənginləşir. Amma bütün at gedişlərinə baxmayaraq, Pisman öncəgörmələrin mənbəyinə dair qala qurmuş qəhrəmandan məlumat qopara bilmir.

Burda lirik-melodramtik bir ricət yaranır. SSRİ Xüsusi Xidmət orqanlarının cazibədar əməkdaşı ilə qəhrəman arasında xudmani bir eşq macərası yaşanır. Qadın məharəti öz işini görür – qəhrəman öz öncəgörmələrinin real mənbəyini ona açıqlayır. Seksagent xanım da öz təzə sevgilisinə borclu qalmır - ona dövlət sənədlərindəki gizli şifrələri açmağı öyrədir. Nəticədə qəhrəman 1991-ci il vertolyot qəzasının sirrini deşifə edir.

Hekayə boyu paradoksal bir situasiyanın şahidi oluruq – müəllif var gücüylə olayların real səbəblərdən doğduğunu isbata çalışır. Oxucu isə, əksinə, onların mistik səbəblərdən qaynaqlandığı qənaətinə gəlir. Hekayənin bədii uğurunun əsasında da müəllif istəyi ilə oxucu qənaəti arasındakı bu ziddiyyət durur.

Herisçinin növbəti – “İtlər vadisi” hekayəsində isə aparıcı paranormal effekt proskopiya deyil, psixometriyadır. Yəni bu dəfə artıq gələcəyi yox, birbaşa fiziki təmas vasitəsilə keçmişi görməkdən söz gedir. Bu fenomen hekayədə əvvəlcə məişət xarakterində üzə çıxır, sonra tarixən dərinləşir və nəhayət, kosmik vüsət kəsb edir. Gördüyümüz kimi, hekayənin daxili dinamikası üç davamlı keçiddən ibarətdir.

Hekayədə qəhrəmanın fenomenal psixometrik qabiliyyəti o, hadisələrin baş vermə məkanına – “Spase” telekanalına ayaq basandan sonra açılır.

Hersiçinin qəhrəmanı bu cəhətdən Stiven Kinqin “Ölü zona” romanının qəhrəmanı Conni Smiti yada salır. Conni bu fenomenal qabiliyyətə maşın qəzasında aldığı zərbədən, hekayənin qəhrəmanı isə fiziki yox, mənəvi sarsıntıdan sonra yiyələnir.

Onun çalışdığı “Space” telekompaniyasına yeni rəhbərlik gəlir və özüylə “Qraf” adlı iri bir it gətirir. Bununla da telekompaniyanın həyatında yeni mərhələ açılır – hamı it olub bir-birini yeməyə başlayır. Bu olaydan ağır mənəvi sarsıntı alan qəhrəman iş yerini tərk etmək zorunda qalır və telekompaniyanın düşdüyü yeni durumun səbəbini öyrənmək istəyir.

Həmişə olduğu kimi bu dəfə də səbəb “təsadüfən” açılır. Nardarandakı bağ qonşusu Ərəbəli öz itmiş göyərçinini tapmaq məqsədilə qəhrəmanın bağ evinə gəlir və burda nəinki göyərçinini, hətta vaxtilə itirdiyi ölçü metrəsini də tapır. Ərəbəli ilə söhbətdə təkcə göyərçin və metrə problemi yox, “Space”dəki düyün də çözülür. Quşbaz itbazların sirrini açır. Bəlli olur ki, telekanalın yerləşdiyi ərazidə vaxtilə Dağlı cayılları it boğuşdururmuşlar. Beləliklə, hekayədə qoyulan suala ilk cavab məişət-xalq yaddaşı səviyyəsində verilir.

Amma problemi Ərəbəlinin metrəsi ilə ölçmək hekayənin qəhrəmanını qane etmir. Daxili mistik axtarış davam edir. Axtarışın ikinci mərhələsində də təsadüf elementi köməyə gəlir. Bakı qədeşini antik tarixçi əvəzləyir. Qəhrəman Herodotun “Tarix” kitabından problemin daha dərin – tarixi cavabını tapır. Məlum olur ki, qədim Midiya dilində itə “spake”, yunan dilində isə “kino” deyirmişlər. Qəhrəman “it” sözünün yunan tərcüməsini məlum binanın kinoteatr dövrünə, Midiya tərcüməsini isə telekompaniya dönəminə mistik-linqvistik işarə kimi qəbul edir. Bununla da, sualın ikinci - tarixi cavabı verilir.

Amma daxili mistik axtarışlar yenə də dayanmır. Bu dəfə qəhrəman nə bağ evinə, nə də qədim Midiyaya gedir. Ona bu işdə nə Bakı qədeşi, nə də antik tarixçi kömək göstərir. Bu dəfə o, kosmosa qalxır və özü özünə bələdçilik edir. Qəhrəmanın ruhu ona pıçıldayır ki, 1957-ci ildə kosmosa – “space”yə uçmuş ilk canlı da məhz it olub. Burda artıq təkcə Ərəbəlinin yox, Herodotun da metrəsi itir, ruhun ölçüləri başlayır.

Həmidə görə, Naradaran bağlarından tutmuş, qədim Midiyaya, ordan da kosmosacan küllü-kainat itlər vadisidir.

Hekayə üçün səciyyəvi olan pankinizm oxucuya “İnsanın günü it günüdür” qənaətində olan antik yunan filosoflarını - kinikləri xatırladır. Hekayənin ən ümumi ruhu üçün səciyyəvi olan sinizm (kinizm) də görünür ki, təsadüfi deyil.

Hadisələrin adi məişət axarı ilə, ortodoksal məntiqlə yazıçı bu məqamların heç birinə gəlib çıxa bilməzdi. Onu bu məqamlara silsilə təsadüflər gətirir. Amma Həmid ağanın əksər hekayələri təsadüflə başlasa da, bütün süjet təsadüflər üzərində irəliləsə də, təsadüflə bitsə də də, son qənaət adətən paradoksal olur: həyatda heç bir təsadüfə yer yoxdur; paradoks ali qanundur. Hekayədə bir-birini dabanqırma izləyən kəşflər də zahiri təsadüf donuna bürünmüş paradokslardan doğur. Bütün bu paradokslara hekayənin telepatik əlaqənin fəlsəfi izahını verən ilk cümləsi aydınlıq gətirir: “Sən həqiqəti axtaranda həqiqət də səni axtarır”!

Herisçinin növbəti – “Qızıl tac” hekayəsində diqqət mərkəzində artıq söz yox, səsdir. Müqəddəs kitablar təsdiq edir ki, dünya səsdən - Allahın “ol” deməsindən yaranıb və səsdən də dağılacaq. İsrafil surunu çalacaq və qiyamət qopacaq. Elm təsdiq edir ki, dünya böyük kosmik partlayışın nəticəsidir.

Bədii mətnin yaranması prosesi dünyanın yaranması prosesinin mikro anoloji variantdır. Yaradıcılıq həm də yaradılışdır. Hər bir istedadlı yazıçı kimi, Herisçi də hekayələri ilə öz kainatını yaradır və hər hekayədə bu yaradılışın bir dönəmini görürük. “Qızıl tac” yaradılışın səs dövrüdür.

Allah insanı özünə bənzər yaradıb. Odur ki, insanda da “ol” deməklə oldurmaq, “öl” deməklə öldürmək qabiliyyəti var. Bu qabiliyyətə exokenez (səsi uzaq məsafələrə göndərməklə partlayış törətmək) deyilir. “Qızıl tac” hekayəsində exokenez qabiliyyətindən söz gedir. Lakin mücərrəd kosmik olaylar hekayədə konkret həyat dilinə çevrilir.

Hekayənin qəhrəmanı öz yaxın dostu, tanınmış müğənni Eyyub Yaqubova məsləhət görür ki, əgər böyük müğənni olmaq, xalqın zövqünü idarə etmək istəyirsənsə, neçə illərdir ki, toyları yaratdığın yetər, heç olmasa bir dəfə də dağıt.

Təhkiyəçi toyu dağıtmaqla xalqı itaətə gətirməyə misal kimi atası Qafar ağa ilə bağlı bir olaydan danışır. Qafar ağa Əhərdə xalqa zülm edən Abdulla xanın 1946-cı ildəki növbəti toyunu dağıtmaqla onun hakimiyyətinə son qoyur və nüfuz sahibinə çevrilir.

Bundan həvəslənən Eyyub Yaqubov mikrofon vasitəsilə öz səsini şadlıq sarayının səhnəsi üzərində qurulmuş akvariuma yönəldir və onu Dərviş Parisi partladan kimi partladır. Exokenez baş verir, toy pozulur!

Qafar ağa siyasi qızıl taca iddialı idisə, Eyyub Yaqubov Azərbaycan estradasının qızıl tacına yiyələnmək istəyir. Qafar ağanın toydakı hünəri hamıya məlum olduğu halda, “Qızıl tac”dakı real möcüzə iki dost arasında qalır.

Exokenez faktı bədii nəsr materialı kimi bizim üçün yeni olsa da, dünya ədəbiyaytı üçün yeni deyil. Məsələn, Günter Qrassın “Tənəkə təbilçi” romanının liliput qəhrəmanı Oskar Maserat tənəkə təbilini işə salıb qışqırmaqla yaşadığı Dansiq şəhərinin pəncərə şüşələrini qırır.

Hekayədəki süjetin metafizik əsası var. Dünya səsdən yaranıb, səsdən də dağılacaq. Səs özünün yaradıcı funksiyasını artıq yerinə yetirsə də, dağıdıcı funksiyası hələ aktivdir. Eyyub Yaqubovun “Qızıl tac”dakı dağıdıcı hünəri də bu məlum-məşhur metafizik süjetə əsaslanır.

Hersiçinin bu hekayəsi də paradoks üstündə qurulub. Hekayədə bir tərəfdən kainatın səsdən yaranması və dağılması kimi kosmik-metafizik olay, bir tərəfdən də akvarium partlatmaq kimi bayağı məişət olayı qarşılaşdırılır və bu toqquşmadan kosmoloji olmasa da, sosioloji partlayış baş verir – toy dağılır.

“Divardələn” hekayəsində teleportasiya ilə - bağlı məkanları yarıb keçməkdən ibarət parapsixoloji fenomenlə rastlaşırıq. Şərq sufi ədəbiyyatında bu fenomen teyyül-ərz adlanır.

Hekayənin qəhrəmanı meyxanaçı Bayram Kürdəxanlıdır. O, indiyə qədər öz doğma kəndində hamının xeyrinə-şərinə yarayan ağır bir ceyil kimi tanınıb. İndi isə onu öz kəndindəki təcridxanaya salıblar. Bu üzdən meyxanasız qalan kənd dərdə-qəmə batıb. Hətta kənddə ənənəvi daş alveri belə dayanıb. Kafe küncündə qalmaqdan tozlanan bir qalaq fəhlə əlcəyi də Bayramsız günlərini yaşayır.

Belə adi, boz günlərdən birində kənddəki kafeyə gələn təhkiyəçi əvvəlcə Bayramın sinif yoldaşları ilə tanış olur və meyxanaçı barədə ilkin məlumatı onlardan alır. Hətta dostların ifasında sevimli meyxanaçının uşaqlıqda dediyi yarımçıq meyxananı da dinləyir. Hamı Bayramın tezliklə azad olacağına və yarımçıq meyxanasını bitirəcəyinə inamını bildirir.

Həmişə olduğu kimi bu dəfə də möcüzə təsadüf qanadları üstündə gəlir - qapı açılır və Bayram Kürdəxanlı içəri girir. Kafedəkilər şokdadır – bu Bayramdır, yoxsa yox? Əgər Bayramdırsa, təcridxana divarlarını necə aşıb? Bura necə gəlib? Məsələni aydınlaşdırmaq üçün çağırılmamış qonağa Bayramın uşaqlıq vaxtından yarımçıq qalmış meyxanasını tamamlamaq təklif olunur. İmtahan uğurla nəticələnir - meyxana tamamlanır.

Amma hekayə nəinki tamamlanmır, əksinə, mövzu təzə-təzə şirəyə düşür, bədii mətn parıldamağa başlayır. Bayram psixikası və həyatının bir çox gizlinləri faş olur. Kafedəkilərə elə gəlir ki, Bayram indi dünyanın ən qəliz sualına belə cavab verə bilər və imtahan götürən müəllimə çevrilən sinif yoldaşları dünyanıın bu ən qəliz sualını ona verməklə məsələni xətm etmək isəyirlər:

“Nərd Şərq oyunudur, yoxsa Qərb?”

Meyxanaçı bu sualı da təcridxana divarları kimi anındaca dəf edir: “Quran necə soldan sağa yazılıbsa, nərd də soldan sağa oynanılır. Demək, Şərq oyunudur”.

Amma Bayram nərdin sirrini açdığı kimi, nərd də onun sirrini açır. Nərd oyunu zamanı qonağın sağ əlini işlətdiyini görən əhli-kafe yalnız indi anlayır ki, qarşılarındakı solaxay Bayram yox, sağaxay Xəlfəli, yəni meyxanaçının əkiztay qardaşıdır.

Amma... bu qədər aşkar dəlilə baxamayaraq, hamıda ikili duyğular yaranır. Bəlkə, bu adam Xəlfəli yox, solaxaylığını gizlətməklə təcrudxanadan çıxmasını ört-basdır etmək istəyən Bayramın özüdür?

Milli ədəbiyyatımızda teleportasiya faktına nağıl və dastanlarımızda rast gəlirik. Məsələn, “Aşıq Qərib” dastanının qəhrəmanı bir göz qırpımında Hələbdən Tiflisə teyyül-ərz, yəni teleportasiya edir. Ən çətin məsələ də bu fenomeni folklor dairəsindən çıxarıb bədii nəsr materialına çevirməkdir. Bu çətin problem hekayədə uğurla həll olunur, folklor dəf edilir, nəsr qələbə çalır. Çünki axıracan dəqiq bəlli olmur ki, kafeyə gələn adam kimdir, Xəlfəli, yoxsa teleportasiya edən Bayram?

Teleportasiya müasir Hollivudun sevdiyi mövzulardan biridir. Məsələn, rejissor Devid Konenberq 1986-cı ildə çəkdiyi “Milçək” filmində bu mövzuya müraciət edib. Amma mövzunun bədii həlli pealist-psixoloji ştrixlərdən məhrum olduğundan film daha çox folkloru yada salır.

***

Mən Həmid Herisçinin hekayələri haqqında bir ay çəkən bu araşdırmanı niyə yazdım? Çünki bu hekayələri oxuyub daxili boy artımımı hiss etdim. Ədəbiyyatımızı bürümüş ölüm soyuqluğu, fəna kədəri arasında sevincin, işığın, ümidin cücərtilərini gördüm. Bu sevinci, işığı və ümidi sizinlə bölüşmək istədim.

Postinsana məxsus ilkin əlamətləri özündə daşıyan bu hekayələri oxuyub, yəqin etdim ki, ədəbiyyatda bütün bu ölüm ovqatına, deakdans ruhuna qalib gəlməyin yolu postinsandan keçir. Çünki postinsan özünə inam deməkdir - insanın intellektual imkanlarının sonsuzluğuna, bu intellektlə ilahi sferalara nüfuz etmək və kainatın sahibi olmaq gücünə, ölümsüzliyə inam.

Terminin bütün yeniliyinə baxmayaraq, postinsan bir məfhum kimi milli bədii-fəlsəfi təfəkkürümüz üçün yeni deyil. Əski miflərimiz, müqəddəs kitabımız Qurani-Kərim, klassik ədəbiyyatımız insanın tanrılar kimi böyüklüyünü, Allahın hüzuruna meracını, ilahi gözəlliyin təcəllası olduğunu təsdiq edib. Azərbaycan ərazisində indiyə qədər yazılmış ən böyük fəlsəfi kitab (Nəimi, “Cavidananmə”) insanın ölməzliyi haqqındadır.

Avropa maarifçi-rasional düşüncəsi şərq klassiklərinin insani-kamil ideyasına nə qədər pəl vursa da, insan haqqında təsəvvürlər XX əsrdən etibarən Avropanın özündəcə məhdud maarifçi çərçivələri aşmağa başaldı. Nitsşenin fövqəlinsan (supermen) haqqındakı təlimi şərqdən gələn insani-kamil fəlsəfəsinin yeni şəraitdəki davamı, postinsan ideyasının isə başlanğıcı idi.

Azərbaycan ədəbiyyatı və ümumən Azərbaycan düşüncəsi vaxtaşırı özünün sıçrayışları ilə yadda qalıb. Nizami, Nəsimi, Xətai, Füzuli bu sıçrayışlardan doğulan fenomenlərdir. Bədii fikir sahəsindəki son sıçrayışımız özünün “Məhşər”, “İdeal” və “Əbədiyyət” əsərlərində insanın böyüklüyü və ölməzliyi haqqında himn oxuyan İsa Muğannanın timsalında üzə çıxıb.

Muğannanın ideal insanı Həsiminin kamil insanının, Nitsşenin fövqəlinsanının müəyyən qaçılmaz fərqlərlə Azərbaycan bədii nəsr dilinə çevrilməsi, bunların hamısı bir yerdə isə postinsanın əcdadları idi.

Bu gün Azərbaycan ədəbiyyatının yeni sıçrayışa ehtiyacı olduğu kimi, ədəbiyyatımızın buna real gücü də var. Təkcə elə postinsan mövzusunun gündəmə gəlməsinin özü göstərir ki, o bu gücə malikdir. Halbuki qonşularımız İran, Türkiyə, hətta Rusiyada postinsan mövzusu fəlsəfi-sosioloji-elmi fikrin dartışma predmetinə çevrilsə də, hələ ədəbiyyatın soz konusu olmayıb. Bu onu göstərir ki, son bir neçə əsrdə ilk dəfədir ki, ədəbiyyatımız yalnız öz daxili imkanları hesabına sıçrayış etmək şansına malikdir.

Postinsan ədəbiyyata nə verəcək? İlk öncə sözün real, praktik gücünə inam. Sonra bədii söz dekadans bataqlığndan, ölüm girdabından çıxacaq, onun yeni mövzu, yeni ideya üfüqləri açilacaq. Yazıçılarımız sözün əvvəl-axırına sahib olacaq, sözə başlamağı Allahdan gözləməyəcək, sözü bitirməyi Əzrayıla həvalə etməyəcək.

Əlbəttə ki, ikili dünyanın bütün təzahürləri kimi postinsanın da neqativ tərəfləri olacaq. Amma öncələrdə olduğu kimi insanın xeyirlə şər arsındakı seçim imkanı da qalacaq. Nəyin sahibi olmağı insanın seçimi, iradəsi müəyyən edəcək. Şər axtaran şər, xeyir axtaran xeyirlə üzləşəcək. Çünki gözə görünməyən, amma sözə görünən bir ilahi qanun var - sən nəyisə axtardığın andan o da səni axtarmağa başlayır.

SON