Vətən müharibəsindən sonra Azərbaycanla Ermənistan arasında ən ciddi hərbi toqquşmalardan biri 2022-ci ilin sentyabrında baş verdi. Sentyabrın 12-dən 13-nə keçən gecə başlayan və 14 sentyabradək davam edən döyüşlər Azərbaycan Ordusunun və Dövlət Sərhəd Xidmətinin müharibədən sonrakı hazırlıq səviyyəsini, sərhədin mürəkkəb dağlıq sahələrində fəaliyyət imkanlarını və təhlükəyə çevik cavab vermək qabiliyyətini nümayiş etdirdi. Açıqlanan hərbi nəticələr əsasında qiymətləndirildikdə, bu qarşıdurmanın əsas əhəmiyyəti yalnız qarşı tərəfə vurulan zərbələrdə deyil, mühüm yüksəkliklərin nəzarətə götürülməsində, müşahidə imkanlarının genişlənməsində, qarşı tərəfin Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) sisteminin əsas elementlərinin sıradan çıxarılmasında və müdafiə mövqelərinin güclənməsində idi. Bu döyüşlər həm də onu göstərdi ki, Azərbaycanın müdafiə sistemi artıq yalnız bir qurumun deyil, bir-biri ilə əlaqələndirilmiş şəkildə fəaliyyət göstərən bir neçə silahlı strukturun vahid fəaliyyətinə əsaslanır.

Sentyabr döyüşləri regionda mühüm dəyişikliklərin baş verdiyi dövrə təsadüf edirdi. Həmin il avqustun 26-da Azərbaycan Ordusu Laçın şəhərinə, Zabux və Sus kəndlərinə daxil olmuşdu. Alternativ yolun istifadəyə verilməsi ilə əvvəlki Laçın marşrutu üzərindəki bu yaşayış məntəqələrində Azərbaycanın nəzarəti bərpa edilmişdi. Bununla 2020-ci il 10 noyabr tarixli üçtərəfli bəyanatdan irəli gələn mühüm mərhələ tamamlanmış, Azərbaycanın qərb sərhədlərində təhlükəsizlik və nəqliyyat şəraiti dəyişmişdi. Eyni zamanda, müharibədən sonra iki il ərzində Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədinin xeyli hissəsində, xüsusən Kəlbəcər, Laçın, Qubadlı və Zəngilan istiqamətlərində, sərhəd xətti ilk dəfə real hərbi mövqelərlə örtülmüşdü. Bu, əvvəllər işğal altında olduğuna görə heç bir Azərbaycan mövqeyinin olmadığı yüzlərlə kilometrlik dağlıq zolaqda sıfırdan müdafiə sisteminin qurulması demək idi. Sentyabr qarşıdurması məhz bu yeni şəraitdə, hələ tam formalaşmaqda olan sərhəd müdafiə sisteminin ilk ciddi sınağı kimi baş verdi.

Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, Ermənistan silahlı qüvvələrinin diversiya qrupları Daşkəsən, Kəlbəcər və Laçın istiqamətlərində Azərbaycan bölmələrinin mövqeləri arasındakı ərazilərin və təminat yollarının minalanmasını həyata keçirib. Ordunun bəzi mövqeləri, sığınacaqları və dayaq məntəqələri müxtəlif çaplı silahlardan, o cümlədən minaatanlardan intensiv atəşə tutulub. Eyni vaxtda Dövlət Sərhəd Xidmətinin məlumatlarına əsasən, sərhədin cənub hissəsində, Zəngilan rayonu istiqamətində Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri genişmiqyaslı təxribata əl atıb və sərhəd döyüş məntəqələrinə hücum cəhdləri göstərib.

Beləliklə, təhlükə eyni gecədə Murovdan Arazadək uzanan sərhədin bir-birindən uzaq bir neçə nöqtəsində yaranmışdı. Azərbaycanın cavab tədbirləri həmin təhlükənin qarşısının alınmasına, qarşı tərəfin atəş imkanlarının məhdudlaşdırılmasına və sərhəd bölmələrinin müdafiəsinin gücləndirilməsinə yönəlib.

Dağlıq ərazidə təminat yollarına təhlükə yaranması bütöv müdafiə sahəsinin dayanıqlılığına təsir göstərir. Sursatın çatdırılması, şəxsi heyətin dəyişdirilməsi, yaralıların təxliyəsi və ehtiyat qüvvələrin hərəkəti bu yollardan asılıdır. Düzənlikdən fərqli olaraq, dağlarda alternativ marşrutların sayı məhduddur. Bir yolun bağlanması və ya istifadəsinin təhlükəli vəziyyətə düşməsi eyni vaxtda bir neçə mövqenin fəaliyyətini çətinləşdirə bilər. Sentyabrın ortalarında yüksək dağlıq sahələrdə hava şəraitinin pisləşməyə başladığı, gecələr temperaturun sıfırdan aşağı düşdüyü və qışa hazırlıq üçün mövqelərə ehtiyatların daşınmasının ən intensiv dövr olduğu nəzərə alınarsa, təminat yollarının minalanması cəhdinin nə üçün ciddi təhlükə kimi qiymətləndirildiyi aydın olur. Bu baxımdan sentyabr döyüşlərində təminat xətlərinin təhlükəsizliyi uğrunda mübarizə ayrı-ayrı postların müdafiəsindən daha geniş hərbi məzmun daşıyırdı.

“Qətiyyətli cavab” adı ilə bilinən əməliyyatın mühüm xüsusiyyəti bir neçə istiqamətdə və bir neçə qurumun qüvvələri ilə qısa müddətdə fəaliyyət göstərilməsi idi. Azərbaycan Ordusu əsasən Daşkəsən, Kəlbəcər və Laçın dağlıq sərhəd istiqamətlərində düşmənin diversiya qruplarının qarşısını almaq, hakim yüksəklikləri nəzarətə götürmək və dərinlikdəki hərbi obyektlərə zərbələr endirmək vəzifələrini icra edirdi. Dövlət Sərhəd Xidmətinin Sərhəd Qoşunları isə əsasən Zəngilan və Qubadlı istiqamətlərində düşmənin bilavasitə sərhəddə yerləşən atəş nöqtələrini, dayaq məntəqələrini və canlı qüvvəsini zərərsizləşdirərək onu geri çəkilməyə məcbur etmək və eyni zamanda sərhədə yaxın ərazilərdə yerləşdirilmiş HHM vasitələrini sıradan çıxarmaq istiqamətində fəaliyyət göstərirdi. Bu vəzifə bölgüsü təsadüfi deyildi: müharibədən sonra sərhədin cənub hissəsində dövlət sərhədinin mühafizəsi Dövlət Sərhəd Xidmətinə həvalə olunmuş, şimal-qərb dağlıq hissəsinin isə xeyli sahəsi ordu bölmələrinin məsuliyyət zonasına daxil idi. Sentyabr döyüşləri bu bölgünün real döyüş şəraitində işləyib-işləmədiyini göstərməli idi və nəticələr hər iki qurumun öz zonasında tapşırığı yerinə yetirdiyini, üstəlik məlumat mübadiləsi və atəş dəstəyi baxımından bir-biri ilə əlaqələndirilmiş şəkildə hərəkət etdiyini göstərdi.

Belə şəraitdə üstünlük yalnız silahların atəş gücü hesabına yaranmır. Komandanlıq müxtəlif sahələrdən daxil olan məlumatları qiymətləndirməli, əsas təhlükə istiqamətlərini müəyyənləşdirməli, bölmələrin fəaliyyətini əlaqələndirməli və təminatın davamlılığını qorumalıdır. Bir neçə yüz kilometrlik cəbhədə iki fərqli qurumun bölmələrinin eyni vaxtda fəaliyyət göstərməsi isə əlavə tələb yaradır: hədəflərin paylanması, hava məkanından istifadənin, xüsusən Pilotsuz Uçuş Aparatlarının (PUA) uçuş zolaqlarının uzlaşdırılması, artilleriya atəşinin öz bölmələrinə təhlükə yaratmaması və kəşfiyyat məlumatlarının vaxtında ötürülməsi vahid idarəetmə tələb edir. Dağlıq relyefin müşahidə və rabitəni çətinləşdirdiyi nəzərə alınarsa, əldə edilən nəticələr idarəetmə və hazırlıq amilinin əhəmiyyətini daha aydın göstərir. Vətən müharibəsi zamanı formalaşmış vahid idarəetmə təcrübəsi, real vaxt rejimində kəşfiyyat və zərbə vasitələrinin birləşdirilməsi vərdişi sentyabr döyüşlərində daha kiçik miqyasda, lakin daha mürəkkəb relyefdə yenidən tətbiq olundu.

Azərbaycanın açıqladığı nəticələrə əsasən, döyüşlər zamanı Ermənistan silahlı qüvvələrinin 53 döyüş mövqeyi, 2 minaatan atəş mövqeyi və 8 strateji əhəmiyyətli yüksəklik Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçib. Bu nəticə sərhədin müəyyən hissələrində hərbi yerləşmə şəraitini Azərbaycanın xeyrinə dəyişib. Qarşı tərəf əvvəlki mövqelərindən istifadə imkanlarını itirib, Azərbaycan bölmələri isə müşahidə və müdafiə baxımından daha əlverişli sahələrdə möhkəmlənib. Mövqelərin azad edilməsində əsas rolu yüksək dağ şəraitində hərəkət etmək üçün hazırlanmış bölmələr, xüsusi təyinatlı və komando qüvvələri oynayıb. Bu bölmələrin 3000 metrdən yüksək sahələrdə gecə vaxtı hərəkət etməsi, düşmən mövqelərinə yaxınlaşması və oradakı qüvvələri zərərsizləşdirməsi Vətən müharibəsindəki Şuşa, Hadrut və Laçın istiqamətlərində qazanılmış dağ döyüşü təcrübəsinin davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

Dağlıq ərazidə yüksəkliklərə nəzarət döyüşün sonrakı gedişinə təsir edən əsas amillərdəndir. Hakim mövqe yolları, keçidləri və yaxınlaşma istiqamətlərini daha geniş müşahidə etməyə imkan verir. Bu isə təhlükənin erkən müəyyənləşdirilməsi və müdafiənin vaxtında təşkil olunması üçün üstünlük yaradır. Əlverişli yüksəkliyi itirən tərəf mövqelərinin, təminat marşrutlarının və hərəkət qaydasının yenidən təşkilinə məcbur olur. Beləliklə, bir mövqenin itirilməsi yalnız həmin nöqtə ilə məhdudlaşmır, ətrafdakı müdafiə sisteminə də təsir göstərir. Müasir döyüşdə hakim yüksəkliyin əhəmiyyəti yalnız gözlə müşahidə ilə də bitmir: buradan radioelektron kəşfiyyat vasitələri, artilleriya müşahidəçiləri və PUA-ların idarəetmə məntəqələri daha geniş sahəni əhatə edə bilir, rabitə üçün əlverişli şərait yaranır və qarşı tərəfin dərinliyindəki hərəkətlilik daha uzaq məsafədən izlənir.

Əməliyyatla bağlı təqdim olunan ərazi məlumatlarına əsasən, Laçının Kilsəli dağ istiqamətindəki mövqelər, Böyük İşıqlı və Kiçik İşıqlı dağları ətrafındakı bir neçə adsız yüksəklik Azərbaycan bölmələrinin nəzarətinə keçib. Hündürlüyü 3550,4 metr olan Böyük İşıqlı və 3450,6 metr olan Kiçik İşıqlı ətrafında fəaliyyət yüksək dağ şəraitində döyüş hazırlığının əhəmiyyətini ortaya qoyur. Bu yüksəkliklərdə hərəkət etmək, mövqeyə çıxmaq və orada möhkəmlənmək şəxsi heyətdən ciddi fiziki hazırlıq, dözümlülük və bölmələrarası əlaqələndirmə tələb edir. 3500 metr hündürlükdə havanın seyrəkliyi, gecə şaxtası, küləyin gücü və yolsuz sahədə hər cür yükün əl ilə daşınması adi döyüş tapşırığını fiziki baxımdan bir neçə dəfə ağırlaşdırır. Bu şəraitdə əsgərin döyüş qabiliyyətini saxlaması, komandirin isə bölməni idarə etməsi uzunmüddətli dağ hazırlığının nəticəsidir.

Kilsəli dağ istiqamətində 3253,5 metr yüksəklik yaxınlığındakı qarşı tərəfin mövqeyinin sıradan çıxarılması və digər adsız yüksəkliklərdə Azərbaycan bölmələrinin yerləşməsi Laçın istiqamətində müdafiə şəraitinin güclənməsinə xidmət edib. Burada əsas nəticə ayrı-ayrı nöqtələrin tutulmasından ibarət deyildi. Yüksəkliklərin bir-biri ilə əlaqəli şəkildə nəzarətə götürülməsi müşahidə imkanlarını genişləndirir, mövqelər arasında qarşılıqlı dəstəyi yaxşılaşdırır və qarşı tərəfin yaxınlaşma istiqamətlərini məhdudlaşdırırdı. Laçın istiqamətinin xüsusi əhəmiyyəti ondadır ki, avqustun sonunda istifadəyə verilmiş yeni Laçın yolu və şəhərin özü bu yüksəkliklərdən müşahidə oluna bilən sahədə yerləşir. Həmin yüksəkliklərdə Azərbaycan bölmələrinin möhkəmlənməsi yeni yolun və bərpa edilən şəhərin təhlükəsizliyini bilavasitə artırırdı.

Kəlbəcər istiqamətində Kömür dağının sol cinahında, 2816 metr hündürlükdə yaradılmış mövqe də Azərbaycan bölmələrinin nəzarətinə keçib. Həmin mövqenin azad edilməsi ərazidə qarşı tərəfin yerləşmə imkanlarını daraldıb. Dağlıq müdafiə sistemində hər mövqe ətrafındakı digər mövqelərlə əlaqəli olduğundan, belə bir sahənin itirilməsi qonşu postların təminatına və təhlükəsizliyinə də təsir edir. Azərbaycan bölmələrinin yüksəkliklərdə möhkəmlənməsi bu əlaqələrin qarşı tərəf üçün əvvəlki qaydada saxlanmasını çətinləşdirib.

Qumurdağın 3036,9 metrlik zirvəsi və onun sol cinahındakı 2911 metr hündürlüyə malik adsız yüksəklik də Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçib. Bu mövqelərdən Basarkeçər istiqamətinə açılan müşahidə imkanı ərazinin hərbi əhəmiyyətini artırır. Yol infrastrukturu və hərbi obyektlərin yerləşdiyi sahələrin müşahidəsi sərhəd bölmələrinin vəziyyəti daha dolğun qiymətləndirməsinə şərait yaradır. Belə üstünlük yalnız qarşıdurma zamanı deyil, gündəlik xidmətin təşkili və mümkün təhlükələrin izlənməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Basarkeçər istiqaməti Ermənistanın Kəlbəcərlə həmsərhəd rayonlarına aparan əsas yolların və hərbi hissələrin cəmləşdiyi sahədir, bu istiqamətin müşahidə altına alınması qarşı tərəfin qüvvə yerdəyişməsini gizli aparmaq imkanını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Murovdan Arazadək uzanan sərhəd zolağında mühüm yüksəkliklərdə möhkəmlənmək Azərbaycanın müdafiə imkanlarını genişləndirən əsas amillərdən biri oldu. Azərbaycanın açıqlamalarında yeni mövqelərdən Qarakilsə, Qafan, Gorus və İstisu istiqamətlərinin müşahidə olunduğu, Bala Göyçə gölünün sahilinə çıxış əldə edildiyi bildirilib. Bu coğrafi mövqelərin əhəmiyyəti geniş müşahidə sahəsi yaratması, hərbi hərəkətliliyin izlənməsini asanlaşdırması və sərhəd boyunca vəziyyət barədə məlumat imkanlarını artırması ilə bağlıdır. Qafan və Gorus istiqamətləri Ermənistanı İrana bağlayan yeganə magistral yolun keçdiyi sahədir, İstisu isə Kəlbəcərlə həmsərhəd zonada qarşı tərəfin bölmələrinin təminat bazası kimi istifadə etdiyi yaşayış məntəqəsidir. Bu istiqamətlərin vizual və texniki müşahidə altına alınması Azərbaycana sərhəd boyunca baş verənləri qarşı tərəfdən daha tez və daha dəqiq görmək üstünlüyü verir.

Sentyabr döyüşlərinin digər mühüm istiqaməti Ermənistanın hərbi infrastrukturuna vurulan zərbələr idi. Məsələn, Zod istiqamətində yerləşən 538-ci əlahiddə dağatıcı briqadanın daimi dislokasiya məntəqəsi darmadağın edildi. Zoddakı 75937 nömrəli hərbi hissənin infrastrukturunun dağıdıldığı və hərbi texnikasına da ciddi zərər dəydiyi məlumdur. Zod istiqamətindəki hərbi obyektlərə zərbələr qarşı tərəfin bölmələrinin yerləşdirilməsi, təminatı və fəaliyyətinin təşkili imkanlarına təsir edən nəticə idi. Bu zərbələrin endirilməsində PUA-ların və dəqiq artilleriya vasitələrinin rolu əsas idi. “Bayraktar” TB2 tipli aparatların həm kəşfiyyat, həm də hədəfin işıqlandırılması və zərbə funksiyalarını yerinə yetirməsi Azərbaycan Ordusuna qarşı tərəfin daxili eşelonlarındakı hərbi hissələri, təchizat yollarını və komanda məntəqələrini öz mövqelərindən onlarla kilometr uzaqda, şəxsi heyəti təhlükəyə atmadan hədəfə almaq imkanı verirdi.

Daimi dislokasiya məntəqəsi ön xətdəki postdan fərqli funksiyalar yerinə yetirir. Burada şəxsi heyətin yerləşməsi, nəqliyyat və texnikanın saxlanması, gündəlik fəaliyyətin və təminatın təşkili üçün infrastruktur cəmlənir. Belə obyektin sıradan çıxarılması qarşı tərəfdən əlavə resurs tələb edir: bölmələrin yerləşməsi dəyişdirilməli, zədələnmiş infrastruktur əvəzlənməli və təminat əlaqələri yenidən qurulmalıdır. Buna görə həmin zərbələrin təsiri döyüşün davam etdiyi vaxtla məhdudlaşmır, sonrakı bərpa və yenidən təşkil dövründə də hiss olunur. Dövlət Sərhəd Xidmətinin məlumatlarında düşmənin hərbi sursat anbarının dəqiq zərbələr nəticəsində sıradan çıxarıldığı və həmin hərbi bazadakı yanğının saatlarca raketlərin və sursatların partlaması ilə müşayiət olunduğu bildirilir. Sursat anbarının məhvi qarşı tərəfin həmin istiqamətdə döyüşü davam etdirmək imkanına birbaşa təsir edən, eyni zamanda şəxsi heyətin mənəvi vəziyyətinə ciddi zərbə vuran hadisə idi.

Sentyabr döyüşlərinin ən əhəmiyyətli nəticələrindən biri Ermənistanın HHM sisteminə vurulan zərbələr oldu. DSX-nin yaydığı məlumatlarda geniş siyahı təqdim olunub: kamikadze tipli “Harop” və “Quzğun” PUA-larının döyüş tətbiqi nəticəsində düşmənə uzaq məsafədən Azərbaycanın hava məkanını nəzarətdə saxlamaq imkanı verən 7 ədəd S-300 sistemi, döyüş dəstləri ilə birlikdə 2 ədəd S-125 kompleksinin idarəetmə stansiyaları, P-18 radiolokasiya sistemi, R-330 “Jitel” radioelektron mübarizə mərkəzi və sistemin anten gücləndirici qurğuları, onlarla döyüş məntəqəsi məhv edilib. Müqayisə üçün qeyd olunur ki, 44 günlük müharibə ərzində Azərbaycan tərəfi 8 ədəd S-300 sisteminin məhv edildiyini açıqlamışdı, sentyabr döyüşlərində 3 gün ərzində bu göstəriciyə yaxın nəticənin əldə edilməsi zərbənin miqyasını göstərir.

HHM mövqelərinin vurulması əməliyyatın yalnız sərhəddəki atəş nöqtələrinə qarşı aparılmadığını göstərirdi. S-300 uzaqmənzilli zenit-raket sistemi öz yerləşdiyi yerdən onlarla, hətta yüz kilometrdən artıq məsafədə hava hədəflərini vurmaq imkanına malikdir və Ermənistan ərazisindəki bu sistemlər Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərinin xeyli hissəsi üzərində hava məkanını potensial olaraq nəzarətdə saxlaya bilirdi. P-18 radiolokasiya stansiyası uzaqmənzilli aşkarlama vasitəsidir və zenit-raket komplekslərinə hədəf göstərilməsi üçün “göz” rolunu oynayır. R-330 “Jitel” isə peyk naviqasiya siqnallarını və rabitəni boğmaq üçün nəzərdə tutulmuş radioelektron mübarizə kompleksidir və məhz PUA-lara qarşı mübarizədə istifadə olunur. Bu 3 növ vasitənin eyni əməliyyatda sıradan çıxarılması qarşı tərəfin hava məkanını görmək, ona təsir etmək və PUA-larla mübarizə aparmaq imkanlarının eyni vaxtda zəiflədilməsi deməkdir. Başqa sözlə, sentyabr döyüşlərində Azərbaycan tərəfi qarşı tərəfin HHM sisteminin həm zərbə, həm kəşfiyyat, həm də radioelektron mübarizə elementlərini hədəfə alaraq bu sistemi bütöv şəkildə iflic etməyə çalışıb və açıqlanan nəticələrə görə buna əhəmiyyətli dərəcədə nail olub.

Burada xüsusi diqqət çəkən məqam bu nəticənin dəyər baxımından qeyri-simmetrik olmasıdır. “Harop” və “Quzğun” tipli PUA-lar dəyər baxımından məhv etdikləri S-300 divizionları ilə müqayisə oluna bilməz. Bir divizionun bərpası üçün Ermənistanın xarici tədarükçüdən asılı olduğu və belə sistemlərin qısa müddətdə əvəz edilməsinin mümkün olmadığı nəzərə alınarsa, vurulan zərbənin uzunmüddətli təsiri aydın olur. Vətən müharibəsində formalaşmış bu yanaşma (nisbətən ucuz və çoxsaylı pilotsuz vasitələrlə qarşı tərəfin bahalı və az sayda olan strateji vasitələrini sıradan çıxarmaq) sentyabr döyüşlərində daha da təkmilləşmiş formada tətbiq olundu.

Hər iki qurumun fəaliyyətinin uzlaşdırılması sentyabr döyüşlərinin ən mühüm təşkilati nəticələrindən biridir. Sərhədin şimal-qərb hissəsində ordu bölmələrinin hakim yüksəklikləri azad etməsi və Zod istiqamətindəki hərbi hissələrə zərbə endirməsi ilə cənub hissəsində DSX-nin hücum cəhdlərini dəf etməsi və HHM vasitələrini məhv etməsi qarşı tərəfə eyni vaxtda bir neçə istiqamətdən təzyiq yaradırdı. Bu isə Ermənistan tərəfinin qüvvə və vasitələrini bir istiqamətdə cəmləşdirmək, ehtiyat qüvvələrin yerini və vəziyyəti öz xeyrinə dəyişmək imkanını məhdudlaşdırırdı. Müxtəlif təyinatlı hərbi obyektlərin hədəfə alınması qarşı tərəfin müdafiəsinin ayrı-ayrı hissələrinə eyni vaxtda təzyiq yaradırdı və bu, Azərbaycanın cavab tədbirlərinin miqyasını və müxtəlif hərbi vəzifələri əlaqəli şəkildə yerinə yetirmək imkanını göstərən əsas amillərdən idi.

Sentyabr döyüşlərində azad edilmiş mövqelər Kəlbəcərin təhlükəsizliyi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Müharibədən sonra rayonda yolların, enerji obyektlərinin və yaşayış infrastrukturunun bərpası aparılırdı, Murovdağ tunelinin inşası davam edirdi, İstisu kurortunun və elektrik stansiyalarının bərpası planlaşdırılırdı. Bu işlərin davamlılığı təhlükəsizlik şəraitindən birbaşa asılı idi. Qarşı tərəfin əlverişli mövqelərdən istifadə imkanlarının məhdudlaşdırılması və Azərbaycan bölmələrinin müşahidə üstünlüyünün artması həm hərbi xidmətin, həm də bərpa fəaliyyətinin daha təhlükəsiz şəraitdə təşkilinə xidmət edirdi. Eyni məntiq Laçın və Zəngilan istiqamətlərinə də aiddir: Laçında yeni yolun və şəhərin, Zəngilanda isə Ağalı kəndinə qayıdış proqramının, hava limanının və dəmir yolu infrastrukturunun təhlükəsizliyi sərhəddəki hərbi vəziyyətlə bilavasitə bağlı idi.

Əldə edilən yüksəkliklərdə yerləşmək isə əməliyyatın ayrıca təşkilati tərəfidir. Mövqeyə çıxmaqdan sonra orada müdafiə qurulmalı, rabitə təmin edilməli, şəxsi heyət üçün sığınacaqlar hazırlanmalı və təchizat bağlantısı yaradılmalıdır. Yüksək dağlıq sahələrdə qar, şaxta və yolların keçid imkanlarının azalması bu vəzifələri ağırlaşdırır. Sentyabrın ortasında nəzarətə götürülmüş 3000 metrdən yüksək mövqelərdə cəmi bir neçə həftə sonra qış şəraiti başlayır və bu mövqelərin saxlanılması üçün qısa müddətdə istilik, ərzaq, yanacaq və sursat ehtiyatlarının yaradılması, mühəndis qurğularının tikilməsi, yolların açılması, bəzi hallarda isə yalnız hava yolu ilə təminatın təşkili tələb olunur. Deməli, sentyabr döyüşlərinin nəticələrini yalnız atəş gücü ilə izah etmək kifayət deyil. Mühəndis, rabitə, nəqliyyat, tibb və təminat xidmətləri də əldə edilmiş hərbi üstünlüyün saxlanılmasında mühüm rol oynayır. Bir mövqeni tutmaq bir neçə saatlıq döyüşün, onu qış boyu saxlamaq isə bütöv bir təminat sisteminin nəticəsidir.

Hadisələrin siyasi əhəmiyyəti müharibədən sonrakı danışıqlar prosesində də nəzərə çarpırdı. Sentyabr döyüşlərindən sonra, 2022-ci il oktyabrın 6-da Praqada keçirilən dördtərəfli görüşdə Azərbaycan və Ermənistan 1991-ci il Alma-Ata Bəyannaməsinə sadiqliklərini təsdiqlədilər. Görüşün yekun bəyanatında bu çərçivədə bir-birinin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tanınması, həmin prinsipin sərhəd komissiyalarının işi üçün əsas götürülməsi ifadə olundu. Bu, müharibədən sonrakı münasibətlərin dövlətlərin qarşılıqlı ərazi bütövlüyü əsasında tənzimlənməsi baxımından mühüm diplomatik addım idi. Sentyabrda yaranmış hərbi vəziyyət həmin dövrün siyasi şəraitinin bir hissəsi idi. Azərbaycan öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün real hərbi imkanlara malik olduğunu göstərmişdi. Bunun siyasi mənası qarşı tərəfin mümkün addımlarının nəticələrini hesablayarkən Azərbaycanın cavab potensialını nəzərə almalı olmasıdır. Hərbi çəkindirmə də məhz bu məntiqə əsaslanır: təhlükə yaratmağın xərcini artırmaq və yeni silahlı qarşıdurmanın qarşısını almaq. Üç gün ərzində onlarla mövqenin, hakim yüksəkliklərin və milyonlarla dollar dəyərində HHM vasitələrinin itirilməsi qarşı tərəf üçün sərhəddə təxribatın nə qədər baha başa gəldiyini konkret rəqəmlərlə göstərdi.

Sentyabr döyüşləri Ermənistanın müttəfiqlik gözləntilərini də sınağa çəkdi. Ermənistanın Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına müraciətindən sonra təşkilat vəziyyəti qiymətləndirmək üçün missiya göndərmək qərarı verdi, lakin birbaşa hərbi müdaxilə baş vermədi. Hadisələrin bu tərəfi regional təhlükəsizlik münasibətlərində milli hərbi imkanların əhəmiyyətini bir daha göstərdi. Ermənistan üçün bu, sonrakı aylarda öz təhlükəsizlik siyasətinə yenidən baxılmasına, təşkilatla münasibətlərin soyumasına və alternativ tərəfdaşlar axtarışına səbəb olan dönüş nöqtələrindən biri oldu. Azərbaycan üçün isə əsas üstünlük öz müdafiə siyasətini həyata keçirməyə imkan verən orduya və sərhəd qoşunlarına, onların fəaliyyətini təmin edən dövlət resurslarına və müdafiə sənayesinə malik olması idi. Xarici müttəfiqin təminatına deyil, öz gücünə əsaslanan təhlükəsizlik modeli sentyabr döyüşlərində bir daha öz üstünlüyünü göstərdi.

Bu nəticələr ağır itkilər hesabına əldə edildi. Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, sentyabr döyüşlərində 80 hərbi qulluqçumuz şəhid olub, 282 hərbçimiz yaralanıb. 2 mülki şəxs də xəsarət alıb. Qısa müddətdə verilən bu itkilər qarşıdurmanın intensivliyini və şəxsi heyətin üzləşdiyi təhlükəni göstərir. Yüksək dağlıq ərazidə döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi, mövqelərin tutulması, yaralıların minlərlə metr hündürlükdən təxliyəsi və təminatın davam etdirilməsi böyük fədakarlıq tələb edirdi. Bu itkilərin əhəmiyyətli hissəsinin məhz hakim yüksəkliklərə çıxış zamanı, düşmənin atəş nəzarətində olan açıq dağ yamaclarında verildiyi nəzərə alınarsa, əldə edilmiş hər mövqenin qiyməti daha aydın görünür.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin gücünün arxasında məhz bu insan amili dayanır. Silah və texnika imkan yaradır, “Harop”, “Quzğun” və “Bayraktar” kimi vasitələr düşmənin strateji obyektlərinə uzaqdan zərbə endirməyə şərait yaradır, lakin həmin imkanı nəticəyə çevirən hazırlıqlı komandir, peşəkar hərbçi, PUA-nı idarə edən operator və tapşırığı 3500 metr hündürlükdə, şaxtada və atəş altında yerinə yetirən şəxsi heyətdir. Sentyabr döyüşlərinin təhlilində şəhidlərin xatirəsi və yaralanmış hərbçilərin fədakarlığı hərbi göstəricilərdən ayrı düşünülə bilməz. Əldə edilmiş hər mövqenin, məhv edilmiş hər S-300 divizionunun və təmin olunmuş hər təhlükəsizlik üstünlüyünün arxasında onların döyüş əməyi dayanır.

Bütövlükdə, sentyabr döyüşləri Azərbaycanın Silahlı Qüvvələrinin Vətən müharibəsində qazandığı təcrübəni fərqli əməliyyat şəraitində, daha mürəkkəb relyefdə və daha qısa müddətdə tətbiq etmək qabiliyyətini nümayiş etdirdi. Bir neçə istiqamətdə çevik fəaliyyət, iki qurumun qüvvələrinin vahid məqsəd ətrafında əlaqələndirilməsi, mühüm yüksəkliklərin nəzarətə götürülməsi, qarşı tərəfin hərbi infrastrukturuna və HHM sisteminə vurulan zərbələr, PUA-ların effektiv tətbiqi və azad edilmiş mövqelərdə möhkəmlənmə bu nəticənin əsas tərkib hissələri idi. Azərbaycan göstərdi ki, sərhəddə təhlükə ilə üzləşdikdə yalnız mövcud mövqelərini müdafiə etmək deyil, müdafiə şəraitini gücləndirən, qarşı tərəfin strateji imkanlarını zəiflədən və siyasi prosesə təsir edən nəticələr əldə etmək imkanına da malikdir. Sentyabr döyüşlərinin hərbi əhəmiyyəti məhz hazırlığın, idarəetmənin, texniki imkanların, qurumlararası əlaqələndirmənin və şəxsi heyətin iradəsinin vahid nəticəyə çevrilməsindədir.

Ordu.az